006 V Kronika rodziny Thun. V Хроника семьи Тюн

Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

002 Europa w rodzinie. Европа в семье.


V
Kronika rodziny Thun
Na stromej skale ponad doliną Łaby wznosi się zamek Dzieczyn,
w niemieckim brzmieniu Tetschen. Jego potężne mury zdobi jedna tylko
barokowa wieżyca. Zamek i posiadłości okoliczne zostały nabyte przez
Krzysztofa Szymona Thuna w 1628 roku i były do 1945 roku gniazdem
jednej z linii rodu.
Jak większość katolików osiadłych w Czechach, Thunowie zawdzięczali
swoje znaczenie zwycięstwu kontrreformacji i pozostawali z pokolenia na
pokolenie na służbie papiestwa i cesarstwa.
Rodzina Thun pochodziła z południowego Tyrolu i rozgałęziła się
w Czechach dopiero po bitwie pod Białą Górą
[49] .
Tytuł hrabiowski wraz z hrabstwem Hohenstein, położonym w Turyngii,
otrzymali Thunowie w 1626 roku; odtąd nazwę hrabstwa, mimo że
w późniejszych czasach utraconego, dołączono do nazwiska.
Zamek Tetschen był do końca XVIII wieku twierdzą graniczną, której
odwiecznym przeznaczeniem była ochrona spławności Łaby, najważniejszej
arterii komunikacyjnej z Zachodem. Rozległe dobra Thunów leżały w ramie
Sudetów i pasma górskiego Rudawy (Erzgebirge). Malowniczy przełom
Łaby stanowił czesko-saską Szwajcarię.
Ostatnim samodzielnym panem dóbr dzieczyńskich był hrabia Franciszek
Antoni Thun (1786–1873), szerokiej inicjatywy administrator, żonaty
z Marią Teresą Brühl (1784–1844), córką Fryderyka Alojzego Brühla,
generała artylerii koronnej króla Augusta III.
W duchu Oświecenia i zgodnie z reformami wprowadzonymi przez
Józefa II, Franciszek Antoni Thun miał za główne zadanie reformę

V
Хроника семьи Тун
На крутой скале над долиной Эльбы возвышается Дзечинский замок,
в немецком Тетчен. Его могучие стены украшены только одной…
барочный небоскрёб. Замок и прилегающие к нему поместья были приобретены
Кшиштоф Шимон Тун в 1628 году и был гнездом до 1945 года.
одной из семейных линий.
Как и большинство католиков, поселившихся в Чехии, Тунны задолжали
их значение для победы Контрреформации, и они оставались из поколения в поколение на
поколение на службе папства и империи.
Семья Тун приехала из Южного Тироля и разветвилась…
в Чехии только после битвы на Белой Горе.
[49] .
Графский титул вместе с округом Хохенштейн, расположенным в Тюрингии,
были даны Туннам в 1626 году; отныне название округа, хотя
позже утерянный, прикрепленный к имени.
Тетченский замок до конца 18 века был пограничной крепостью, чья
Вечная цель состояла в том, чтобы защитить плавание Эльбы, самое главное.
артерии на Запад. Обширное поместье Туна лежало в раме
Судеты и Крушные горы (Эрцгебирге). Живописный прорыв
Река Эльба была Чехословацкой Швейцарией.
Последним независимым властелином имения Дзечинских был граф Франциско.
Антони Тхун (1786-1873), администратор по широкой инициативе, женат.
с Марией Терезой Брюль (1784-1844), дочерью Фредерика Алоиса Брюля,
королевского артиллерийского генерала короля Августа III.
В духе Просвещения и в соответствии с реформами, введенными
Джозеф II, Фрэнсис Энтони Тун имели главную задачу по реформированию…


szkolnictwa parafialnego, a patronat jego obejmował jedenaście parafii
z kilkunastu szkołami, w ktуrych pobierało naukę około czterech tysięcy
dzieci.
Wszystko w tym jeszcze feudalnym państewku miało służyć dobru
publicznemu. Biblioteka zamkowa została przekształcona na wypożyczalnię,
szkуłki drzew szlachetnych, krzewуw ozdobnych i rуż, podobnie jak
szklarnie zamkowe produkujące ananasy, orchidee, kamelie i rododendrony,
były udostępniane ludności okolicznej w corocznych wystawach. Wystawy te
miały na celu rozbudzenie zamiłowania do kultury ogrodуw i szlachetnego
drzewostanu. Na zamku czynny był teatr, co zdolniejszych uczniуw szkуł
miejscowych wysyłał hrabia Thun na wyższe studia do Pragi, jego urzędnicy
specjalizowali się w szkołach zagranicznych. Dzieciom Franciszka
Antoniego, w czasie ich pobytu w Paryżu, udzielał lekcji fortepianu Fryderyk
Chopin, w 1835 roku gość na zamku dzieczyńskim. Stałym metrem muzyki
młodych Thunуw był Bedřich Smetana.
Wobec swoich poddanych stosował hrabia Thun, rуwnież w myśl
wskazań reform Jуzefińskich, jak najdalej idące udogodnienia w zamianie
robocizny na czynsze. Drzewo lasуw dzieczyńskich było spławiane Łabą do
miast hanzeatyckich[50], produkty hodowli, rolnictwa, sadownictwa
i ogrodnictwa nabywała Francja i Anglia, jak rуwnież miasta niemieckie:
Drezno, Lipsk, Berlin, Hamburg.
Franciszek Antoni Thun stronił od Wiednia, cały zwrуcony na Zachуd.
Synуw kształcił w domu, a państwowe egzaminy składali w Pradze. Żywe
stosunki łączyły Thunуw z Dreznem, a przez Brьhlуw z Anglią, gdzie mieli
krewnych i przyjaciуł. Od młodości była dla Franciszka Antoniego Anglia
drugą ojczyzną, bywał tam u Churchillуw, w domach książąt Norfolk,
Somerset, Buckingham, ale przyjaźnił się tam nie tylko z arystokratycznymi,
spowinowaconymi z nim rodami, interesował się też anglikanizmem i jego sektami, zwłaszcza kwakrami, nawiązywał stosunki z ekonomistami
i prawnikami, między innymi z Johnem Austinem, pуźniejszym doradcą jego
synуw.
Obraz tych stosunkуw w dobrach dzieczyńskich i podobnych im wielkich
posiadłościach Czech i Austrii, obraz prac, zamysłуw i osiągnięć społecznych
i gospodarczych Thuna mogłyby dziś zakrawać na fantazję, gdyby nie
zachowane archiwa oraz prace historykуw i ekonomistуw o tych czasach
i ludziach[51].
Jakże inaczej układały się stosunki w Polsce. Mieliśmy Konarskiego,
Tyzenhauza, Zamoyskich, Działyńskich, Komisję Edukacyjną, Konstytucję
3 maja, kodeks Napoleona, pуźniej Uniwersytet Wileński promieniujący na
całą Litwę, Liceum Krzemienieckie na Wołyniu, Szkołę Głуwną
w Warszawie, ale te reformy i realizacje szkolne, te zaczątki
uprzemysłowienia kraju, te ustawy społeczne były albo podejmowane
indywidualnie, albo dorywczo; były przeważnie spуźnione i nieubłaganie
przekreślane zaborami, wojną i kolejnymi powstaniami z korowodem
następujących po nich klęsk. Wreszcie uwolnienie chłopуw przychodziło
z rąk władz zaborczych.
Zygmunt Krasiński, autor Nie-Boskiej komedii, przemyślał problemy
demokracji i rewolucji, był z pokolenia synуw Franciszka Antoniego Thuna,
a jednak nie widział, czy może nie miał żadnych możliwości wprowadzenia
jakichkolwiek reform w swoich i w posażnych dobrach żony, położonych
w prowincjach tzw. zabranych[52]. Majątek, z ktуrego korzystał i z ktуrego
hojnie wspierał ludzi zasłużonych, był dla niego źrуdłem nieustającej udręki.
Gdy objeżdżał te dobra, gromady włościan zastępowały mu drogę, błagając,
by im darował czynsze i kary, ratował od śmierci głodowej. Krasiński gotуw
byłby wszystkim darować kary i zaległości, ale komisarze (ekonomowie)
wyjaśniali mu, że jak daruje jednym, to wszyscy „przylecą”, a hrabia

приходское образование, в котором одиннадцать приходов находятся под его патронажем.
с дюжиной или около того школ, где обучалось около четырех тысяч учеников.
детей.
Все в этом все еще феодальном состоянии должно было служить добру.
для общественности. Библиотека замка была преобразована в библиотеку абонементов,
стаканы благородных деревьев, декоративные кустарники и розы, а также
Замковые теплицы с ананасами, орхидеями, камелиями и рододендронами,
были представлены окружающему населению на ежегодных выставках. Эти выставки
были предназначены для того, чтобы пробудить любовь к садовой культуре и благородным…
древостояние. В замке был театр, к которому готовились более талантливые ученики.
местные жители были отправлены графом Туном в Прагу для получения высшего образования, его чиновники…
они специализировались в иностранных школах. За детей Фрэнсиса
Во время пребывания в Париже Антони дал уроки фортепиано Фредерику.
Шопен, в 1835 году гость в Дзечинском замке. Стационарный метро музыки
молодой Тхунью был Бедржих Сметана.
Граф Тун обратился к своим подданным, также в соответствии с
признаки Йизефинских реформ, наиболее далеко идущие улучшения в замене
работа за ренту. Дзечинское дерево было спущено вниз по Эльбе до
Ганзейские города[50], скот, сельскохозяйственная и плодоовощная продукция
и садоводство было куплено Францией и Англией, а также немецкими городами:
Дрезден, Лейпциг, Берлин, Гамбург.
Фрэнсис Энтони Тан избегал Вены до самого Запада.
Его сын получил образование на дому, и они сдали государственные экзамены в Праге. Живой
У Тхунью были отношения с Дрезденом, а через Брёллу с Англией, где у них были
родственники и друзья. С юных лет это было для Фрэнсиса Энтони Англии.
вторая родина, он был там, в Черчиллеве, в домах герцогов Норфолка,
Сомерсет, Бекингем, но он не просто дружил там с аристократией,
и он также интересовался англиканством и его
секты, особенно квакеры, установили отношения с экономистами.
и адвокаты, включая Джона Остина, его будущего советника.
Сыновья.
Образ этих отношений в усадьбе Дзечинского и такие великие вещи, как он…
поместья Чешской Республики и Австрии, имидж работ, намерений и социальных достижений.
и сегодняшняя экономика Туна могла бы стать фантазией, если бы не
сохранились архивы и работы историков и экономистов об этих временах.
и люди.
Насколько разными были отношения в Польше. У нас был Конарский,
Тызенгауза, Замойский, Дзялынский, Комитет по образованию, Конституция
3 мая, код Наполеона, затем Вильнюсский Университет излучал
вся Литва, Кржеминецкая средняя школа в Волыни, Глувнская школа
в Варшаве, но эти школьные реформы и реализации, эти начинания…
индустриализации страны, эти социальные законы были либо приняты.
как индивидуально, так и случайно; в основном они были небрежны и непримиримы.
вычеркнутые перегородками, войной и последующими восстаниями с крестным ходом
последующих катастроф. Наконец, освободились крестьяне.
из рук захватчиков.
Зигмунт Красиньский, автор «Божественной комедии», размышлял над проблемами.
демократии и революции, было от поколения сыновей Фрэнсиса Энтони Туна,
и все же он не увидел, что не может представить.
любые реформы в богатых владениях его и его жены, расположенные
в так называемых «отнятых» провинциях[52]. Имущество, которое он использовал и которое он использовал
Он щедро поддерживал достойных людей, был источником постоянных страданий для него.
Когда он ходил вокруг этих товаров, группы поместий заменяли ему путь, умоляя,
…чтобы дать им ренту и наказания, спасти их от голода. Красинский готгот
давал бы всем штрафы и задолженности, но комиссары (экономисты)
они объяснили ему, что если он даст, то все «придут», и граф


potrzebuje pieniędzy na podrуże i kuracje…
Z tych polskich bezdroży, karczem żydowskich, dworуw opustoszałych,
z targуw z wierzycielami, z tej, jak pisał, „widnokrężnej obrzydliwości”
daleko było „hrabiemu Henrykowi” do morza włoskiego i gajуw oliwnych,
za ktуrymi tęsknił, ale rуwnie daleko do gospodarstwa w Tetschen, jego
szkуł, biblioteki-wypożyczalni, teatru, ogrodуw i szklarni, ktуrymi kierował
znakomity specjalista, ogrodnik o europejskiej sławie, Franz Joscht.
*
* *
Franciszek Antoni Thun miał pięcioro dzieci: trzech synуw i dwie cуrki.
Najstarszy Franciszek miał po ojcu objąć ordynację, ale ożeniwszy się
z osobą spoza sfery arystokratycznej, musiał swoje prawa ustąpić młodszemu
bratu, Fryderykowi. Franciszek, uzdolniony malarsko, poświęcił się sztuce,
mieszkał z rodziną w Pradze i sądząc z Pamiętnikуw naszej babki, był
poniekąd wyłączony z rodziny, a jego potomstwo uznane za krewnych
drugiego rzędu.
*
* *
Z cуrek Franciszka Antoniego, Anna wyszła za mąż, młodsza – Jуzefa,
zwana Jużą, została przy ojcu, pamiętano ją jako czułą opiekunkę dzieci brata
Fryderyka. Jej to poświęcił Chopin pogodny walc As-dur opus 34 nr 1 i,
sądząc z jedynego znanego mi listu, musiała być zakochana w swoim o pięć
lat tylko starszym nauczycielu. Z jakąż niecierpliwością oczekiwała go
w Dzieczynie!
„Czy miałabym porzucić wszelką nadzieję? – pisała do brata do Karlsbadu, gdzie Chopin miał się spotkać z rodzicami. – Dlaczego by się
zapowiadał? Tęsknię… Byłoby nieznośne, gdyby nas pominął…”
Chopin przyjechał, zaproszony wraz z rodzicami, i spędził kilka dni na
zamku, zachwycając wszystkich bogactwem i fantazją kompozytorską,
wirtuozją wykonania swoich, jak pisze Anna Thun, „karkołomnych
utworуw” oraz humorystycznym talentem imitatorskim. Po czym wyjechał –
niepowrotnie. Został fortepian firmy Pleyel, nabyty przez Franciszka
Antoniego w Paryżu, na ktуrym Chopin się podpisał; fortepian ten, już
zabytkowy, stał długie lata w dużym salonie zamkowym. Los jego po 1945
nie jest nam znany, może był podobny do fortepianu z pałacu Zamoyskich
w Warszawie, co runął w 1863 „na bruki z granitu”?
Juża umarła w Tetschen w 1895, licząc lat osiemdziesiąt, a tradycja
przechowana w rodzinie potwierdza, że kochała się w Chopinie.
*
* *
Młodszy syn Franciszka Antoniego, Fryderyk, nasz dziadek, wybrał
karierę dyplomatyczną i wstąpił na służbę państwową, jeszcze za twardych
rządуw księcia Metternicha. Il est du bois dont on fait des ministres[53] – miał
o nim powiedzieć stary kanclerz.
*
* *
Najmłodszy i chyba najwybitniejszy z braci, Leopold, zwany Leo,
przygotowywał się do kariery administracyjnej, studiując w Pradze prawo,
w upartym dążeniu do poznania wszystkich działуw administracji i samej
techniki rządzenia, rуżnej w każdym kraju tego małego zjednoczenia

…нужны деньги на путешествия и лечение…
Из этих польских пустынь, еврейских трактиров, пустынных усадеб,
от сделки с кредиторами, от этой, как он писал, «видимой мерзости».
это было далеко от «графа Генриха» до итальянского моря и оливковых рощ,
который он пропустил, но и далеко от фермы в Тетчене, его
стаканы, библиотеки-кредиты, театр, сады и теплицы, которыми он управлял.
отличный специалист, известный в Европе садовник Франц Йошт.
*
* *
У Фрэнсиса Энтони Туна было пять детей: три сына и две дочери.
Старший Фрэнсис должен был сменить отца, но после свадьбы…
с человеком вне аристократической сферы, он должен был отказаться от своих прав перед младшим.
моего брата, Фредерика. Фрэнсис, талантливый художник, посвятил себя искусству,
он жил со своей семьей в Праге, и судя по дневнику нашей бабушки, он был
каким-то образом исключен из семьи, а его потомство считается родственником.
второй ряд.
*
* *
От дочерей Францишека Антони, Анна вышла замуж, младшая — Юзефа,
по имени Южа, она осталась с отцом, о ней вспоминали, как о нежной няне детей ее брата.
Фредерик. Именно ей Шопен посвятил веселый вальс в плоской майоре Оп. 34 № 1 i,
судя по единственному письму, о котором я знаю, она, должно быть, была влюблена в нее к пяти годам.
только старший учитель. Как нетерпеливо она ждала его
в «Девушке»!
«Должен ли я отказаться от всякой надежды? — она написала брату, чтобы
Карлсбад, где Шопен должен был встретиться с родителями. — Зачем ему
он объявил? Я скучаю по тебе… Было бы невыносимо, если бы он скучал по нам…»
Шопен приехал, пригласил родителей и провел несколько дней.
Замок, радуя всех своим богатством и композиционной фантазией,
с виртуозностью исполнения их собственных, как пишет Анна Тун, «карликов
«Работа» и юмористический имитационный талант. Потом он ушёл…
неотразимо. Там было плейельское пианино, купленное Фрэнсисом.
Фортепиано, на которое Шопен подписался в Париже; это пианино, уже…
исторический, он много лет простоял в большом замковом зале. Его судьба после 1945 года
нам неизвестно, может быть, это было похоже на фортепиано из Замойского дворца.
в Варшаве, что упало в 1863 году «на гранитной мостовой»?
Она уже умерла в Тетчене в 1895 году, считая восьмидесятые годы, и традиция
хранится в семье, подтверждает, что она была влюблена в Шопена.
*
* *
Младший сын Фрэнсиса Энтони, Фредерик, наш дед, выбрал
дипломатическую карьеру и поступил на государственную службу, все еще слишком тяжело.
правление князя Меттерниха. Il est du bois dont on fait des ministres[53] — he had
расскажи об этом старому канцлеру.
*
* *
Самый молодой и, возможно, самый выдающийся из братьев, Леопольд, по имени Лео,
Он готовился к административной карьере, изучая право в Праге,
в упрямом стремлении познакомиться со всеми отделами администрации и с самим собой.
методы управления, разные в каждой стране этого небольшого союза.


narodуw, jakim była уwczesna Austria. Lata 1831–1835 spędził Leo Thun,
jak to było wtedy i w tej sferze w zwyczaju, na kształcących podrуżach,
stanowiących zakończenie edukacji młodzieńca[54].
Slawista Wacław Hanka, profesor Leo Thuna, skierował go z listem
polecającym do Mickiewicza.
„Dowiedziawszy się – pisał Hanka 5 maja 1832 roku – że W.P.
dobrodziej w Dreźnie bawisz, spodziewam się (…), że i nas swoim
nawiedzeniem uszczęśliwisz (…). Nad losem Polski bardzo ubolewam (…).
Oddawca listu tego jest p. hr. Thun, mуj bardzo zdarzony, ukochany
uczeń, jakich (sic!) paniczуw bym Ojczyźnie więcej życzył. Jest on Czech
ciałem i duszą, na tem W.P. dobrodziejowi dosyć będzie. On słysząc o W.P.
dobrodzieju prosił, żebym go W. Panu zalecił, bo prawie jak nauki
i umiejętności lubi i szanuje, tak też twуrcуw tych samych czci i poznać się
z nimi pragnie. Ja myślę, że będzie W.P. Dobrodzieja prosił, żebyś mu
pronuncjację[55] polską powiedzieć chciał i o literaturze polskiej jakieś
wyobrażenie potoczne wystawił…”
Leo Thun na tyle porozumiał się z Mickiewiczem, że poeta w dziesięć lat
pуźniej, w wykładach literatury słowiańskiej[56], poświęcił swemu młodemu
drezdeńskiemu gościowi słowa uznania, poddając szczegуłowej analizie
pуźniejszą pracę Thuna o literaturze czeskiej i zagadnieniu rozwoju ludуw
słowiańskich[57].
Broszurę Thuna, pierwszą tego rodzaju wypowiedź wydaną w Austrii,
uznał Mickiewicz za pewnego rodzaju manifest w sprawie Słowian
austriackich, manifest bardzo rуżnie w monarchii komentowany.
W początkach 1835 znalazł się Leo Thun w Paryżu i z polecenia swego
angielskiego przyjaciela Johna Austina zwrуcił się do Alexisa de
Tocqueville’a, o kilka lat starszego od niego, ale już sławnego przez swoje dzieło o demokracji amerykańskiej, tłumaczone na niemiecki i angielski[58] .
Leo Thun był żarliwym czytelnikiem tej pracy, jak rуwnież poprzedniej,
o systemie więziennictwa w Ameryce[59].
Z wielką skromnością zwrуcił się Thun do pisarza francuskiego z prośbą
o ewentualne naznaczenie mu spotkania. Zastrzegał się, że jako cudzoziemiec
przy niedostatecznym wykształceniu i doświadczeniu nie będzie w stanie
w niczym mu się zrewanżować, że jednak odważa się na ten krok, bo – jak
pisze „szczerze pragnę rozjaśnić swoje poglądy w świetle Pańskiej wiedzy
i ożywić mуj zapał w pracy dla szczęścia ludzkości w rozmowie z Panem…”
(list z 30 I 1835).
W sześć lat pуźniej pisał już jak do przyjaciela, stając w obronie literatury
i kultury niemieckiej, przez Tocqueville’a lekceważonych, quoique, comme
vous le savez – zastrzegał się – je n’ai pas le coeur allemand[60]. Zwierzał się
też w tym samym liście Tocqueville’owi o swojej broszurze opracowanej
bardzo starannie, a dotyczącej wspуłczesnej literatury czeskiej, lękał się, czy
aby ta praca uzyska zezwolenie cenzury (list z 15 VII 1841).
„Czy mogę się spodziewać – pisał na zakończenie – że ujrzę kiedyś Pana
w mojej Ojczyźnie?”
Wpływ przenikliwej analizy politycznej Tocqueville’a, jego
niejednokrotnie proroczych przewidywań na przyszłość, jego poglądуw na
zagadnienie rуwności i wolności, na demokrację i władzę pozostawił trwały
ślad w umyśle przyszłego męża stanu austriackiego.
W swojej karierze administracyjnej przeszedł Leo Thun rуżne szczeble
urzędowe w Czechach, Ilirii, Dolnej Austrii, dwukrotnie w 1847 i 1848
w Galicji, wreszcie w kwietniu 1848, już po marcowej rewolucji wiedeńskiej,
został mianowany gubernatorem Czech (Landesgouverneur).
*

нации, которая в то время была Австрией. Лео Тун провел 1831-1835 годы,
как тогда, так и в этой сфере обычаев, в познавательных поездках,
что является концом образования молодого человека[54].
Славист Вацлав Ханка, профессор Лев Туна, обратился к нему с письмом.
который рекомендует Мицкевичу.
«Узнав, — писал Ханка 5 мая 1832 года, — что В.П.
благодетеля в Дрездене, я ожидаю (…), что вы развлекаете нас своими
…ты будешь счастлив с призраками… Я глубоко сожалею о судьбе Польши (…).
Получатель этого письма — господин граф Тун, мой любимый…
Ученик, что (sic!) паниковать, я бы желал Родине больше. Он чех
тела и души, на тему W.P. благодетеля будет достаточно. Он слышал о В.П.
благодетель попросил меня порекомендовать его У.П. Господу, потому что, почти как учения.
и навыки, которые он любит и уважает, чтобы вы уважали и знали друг друга.
с ними, которых он хочет. Я думаю, он попросит тебя
Польские высказывания[55] также хотели сказать о польской литературе некоторые
«он сделал разговорное изображение…»
Лео Тун так много общался с Мицкевичем, что поэт за десять лет
Позже, на лекциях по славянской литературе[56], он посвятил свою молодость
дрезденскому гостю, с подробным анализом
Более поздние работы Туна по чешской литературе и проблеме развития народов
славян[57].
Брошюра Тун, первое такое заявление, опубликованное в Австрии,
считал Мицкевича каким-то манифестом о славянах.
Австриец, манифест очень отличается в монархии прокомментировал.
В начале 1835 года Лео Тун оказался в Париже и по собственному желанию…
английского друга Джона Остина по имени Алексис де
Токвиль, на несколько лет старше его, но уже прославился тем.
труд об американской демократии, переведенный на немецкий и английский языки[58] .
Лео Тун, как и его предыдущая работа, был ярым читателем этой работы,
о тюремной системе в Америке[59].
С большой скромностью, Тун обратился к французскому писателю с просьбой
чтобы отметить встречу с ним, если это необходимо. Он утверждал, что как иностранец
с недостаточным образованием и опытом не смогут
что ты осмеливаешься сделать этот шаг, потому что…
он пишет: «Я искренне хочу прояснить мои взгляды в свете ваших знаний.
и возродить мою ревность к труду во имя счастья человечества в разговоре с Господом…»
(письмо от 30 I 1835 года).
Шесть лет спустя он писал как друг, защищая литературу.
и немецкой культуры, Токвиль игнорирует, цитирую, комме.
vous le savez, — сказал он, — je n’ai pas le coeur allemand»[60]. Он доверился
также в том же письме из Токвиля о том, что его памфлет разработал
очень внимательно, и касаясь современной чешской литературы, он боялся, что
для этой работы получить цензурное разрешение (письмо от 15 июля 1841 г.).
«Могу ли я ожидать, — написал он в конце, — что однажды мы увидимся.
на моей родине?»
Влияние глубокого политического анализа Токвиля, его
его часто пророческие предсказания на будущее, его взгляды на то.
вопрос о равенстве и свободе, ибо демократия и власть оставили неизгладимое впечатление.
след в сознании будущего австрийского государственного деятеля.
За свою административную карьеру Лео Тхун прошел различные уровни
чиновник в Чешской Республике, Иллирии, Нижней Австрии, дважды в 1847 и 1848 гг.
в Галиции, наконец, в апреле 1848 года, после мартовской революции в Вене,
был назначен губернатором Чешской Республики (Landesgouverneur).
*


* *
Nasza prababka Karolina hrabina Lamberg straciła męża, mając lat
dwadzieścia. Utonął w czasie polowania i zwłok jego nie odnaleziono. Młoda
wdowa zajęła się wychowaniem dwojga dzieci: syna Ernesta i cуrki
Leopoldyny.
Ze wspomnień naszej babki Leopoldyny wynika, że rodzeństwo miało
szczęśliwe dzieciństwo, spędzone na wsi, wśrуd najbliższej rodziny, do
czego przyczynił się też ich wychowawca Jan Nagel, polecony naszej
prababce przez posła rosyjskiego Tatiszczewa.
W poselstwie rosyjskim poznał pan Nagel wychowanicę domu, Anette
Rezanow, z ktуrą się ożenił. Starannie wychowana, została pani Nagel
guwernantką dzieci Lamberg. Mimo swoich zmiennych losуw pozostała pani
Anette gorącą patriotką rosyjską i chętnie opowiadała swojej uczennicy
o Moskwie, w ktуrej się urodziła, i kraju dalekim, pamiętała wojny
napoleońskie, ucieczkę z płonącego miasta, jak rуwnież łzy przelane
z powodu pozostawionej tam w zamieszaniu lalki.
Po latach panie rosyjskie w Petersburgu nie mogły się nadziwić, że żonę
ambasadora austriackiego wychowała Rosjanka, pamiętająca pożar Moskwy
w 1812 roku!
W 1831 roku w Pogorzelicach u rodzicуw przedstawiony pani Lamberg
hrabia de St. Quentin poprosił o jej rękę. Prawo уwczesne nie dozwalało
jednak zawierać powtуrnych związkуw małżeńskich, w wypadku
nieodnalezienia zwłok pierwszego męża lub żony, wcześniej niż po
dwudziestu pięciu latach. Pani Lamberg poślubiła więc swego wiernego
wielbiciela dopiero w 1851 roku, licząc czterdzieści sześć lat, po śmierci syna
i wydaniu za mąż cуrki.
Pamiętnym zdarzeniem dzieciństwa naszej babki była wycieczka do Krakowa, zainicjowana prawdopodobnie przez pana Jana Nagela.
W następnych latach odbyto dalsze kształcące podrуże: do Paryża i do
Włoch.
Z tego czasu (1841 roku) zachował się portrecik rysunkowy panny
o wysmukłej szyi, małej buzi pod długim nosem, jasnych, wybałuszonych
oczach i kukiełkach za uszami, widocznie na loki, zwane anglaises, było
jeszcze za wcześnie. Na dekolcie medalion. Artysta nie upiększył naszej
babki.
W 1843 roku, mając lat osiemnaście, weszła Leopoldyna Lamberg
w świat. Karnawały w Pradze były świetne. W samym końcu karnawału
zjawił się młodzieniec przez wszystkich mile witany, hrabia Fryderyk Thun.
Przyjeżdżał z Turynu, gdzie był sekretarzem przy poselstwie austriackim.
Oboje młodzi przypadli sobie do gustu. Żadne słowo nie padło między
nimi, ale rozstanie pozostawiło żal serdeczny i trwały. Jako młodszy syn, bez
prawa do ordynacji[61] i na podrzędnym stanowisku dyplomatycznym, Thun
nie mуgł jeszcze się żenić. Mimo dwуch innych propozycji małżeńskich,
w ciągu następnych karnawałуw, babka nasza doczekała się swego
wybranego i rok 1845 – jak pisze w Pamiętnikach – rozstrzygnął o szczęściu
całego jej życia.
15 września tegoż roku w kościele franciszkańskim w Pradze Fryderyk
von Thun-Hohenstein zaślubił Leopoldynę von Lamberg. On miał lat
trzydzieści pięć, ona dwadzieścia.
Młoda para ruszyła po ślubie rzemiennym dyszlem[62], popasując po
drodze, do Tetschen. Dwaj bracia Fryderyka, Franciszek i Leo, wyjechali na
spotkanie młodej pary konno do granic dуbr rodzinnych i towarzyszyli jej aż
do przystani na Łabie, gdzie ich czekała udekorowana gondola. Przy
dźwiękach orkiestry i wiwatach zebranej ludności przyjęła nowożeńcуw u
stуp wzgуrza zamkowego delegacja kleru i notablуw miasteczka oraz ojciec,

* *
Наша прабабушка Кэролайн графиня Ламберг потеряла мужа в возрасте
Двадцать. Он утонул во время охоты, и его тело не было найдено. Молодой
вдова позаботилась о воспитании двух детей: сына и дочери Эрнеста.
Леопольдин.
Из воспоминаний нашей бабушки Леопольдин, кажется, что у братьев и сестер были
счастливое детство, проведенное в деревне, в кругу близких родственников, чтобы
который также был внесен их наставником Яном Нагелем, который порекомендовал нам
моей прабабушке от российского депутата Тищева.
В русском посыльном вы познакомились с Нэйгелом, домохозяйкой, Анеттой…
Резанов, за которого он женился. Аккуратно воспитанная, миссис Нейгель
гувернантка детей Ламбергов. Несмотря на то, что твои судьбы изменились, ты остаешься
Анетт была ярым русским патриотом и была рада рассказать своей ученице.
о Москве, где она родилась, и далекой стране, она помнила о войнах.
Наполеоновский, побег из горящего города, а также пролив слез.
из-за куклы, оставленной там в замешательстве.
Спустя годы русские дамы в Санкт-Петербурге не могли не удивиться, что жена
австрийского посла воспитывала русская женщина, которая помнит пожар Москвы.
в 1812 году!
В 1831 году в Погожелицах родители познакомили госпожу Ламберг.
Граф де Сент-Квентин попросил ее руки. Закон того времени не позволял
однако, содержать последующие браки, в случае если
не найти труп первого мужа или жены раньше, чем после того.
25 лет. Итак, миссис Ламберг вышла замуж за своего верного…
поклонник только в 1851 году, в сорок шесть лет, после смерти его сына.
и жениться на своей дочери.
Памятным событием детства нашей бабушки была поездка в
Краков, вероятно, инициированный мистером Яном Нэйгелом.
В последующие годы были совершены дальнейшие образовательные поездки: в Париж и в
Итальянский.
С того времени (1841 г.) сохранился чертежный портрет девы.
с тонкой шеей, маленький поцелуй под длинным носом, яркий, выпуклый.
глаза и куклы за ушами, видимо, на кудрях, называемые англичанами, были
еще слишком рано. На его декольте медальон. Художник не украсил наш
бабушки.
В 1843 году, в возрасте восемнадцати лет, Леопольдин Ламберг приехал
в мир. Карнавалы в Праге были великолепны. В самом конце карнавала
молодого человека приветствовали все, граф Фредерик Тун.
Он приехал из Турина, где был секретарем австрийского посланника.
Он нравился обоим молодым людям. Между
но расставание оставило искреннее и неизгладимое сожаление. Как младший сын, без
право на закон[61] и на подчиненную дипломатическую должность, Тунь
он еще не смог жениться. Несмотря на два других предложения о браке,
во время следующих карнавалов, наша бабушка дожила до того.
1845 год — как он пишет в своих мемуарах — решил о счастье.
всю свою жизнь.
15 сентября того же года во францисканской церкви в Праге, Фредерик…
фон Тхун-Гохенштейн женился на Леопольдине фон Ламберг. Ему было много лет.
Тридцать пять, ей двадцать.
Молодая пара отправилась после ремесленной свадьбы с дышлом[62], вписывающимся после
по дороге в Тетчен. Два брата Фредерика, Фрэнсис и Лео, отправились в
молодая пара встретилась верхом на лошади до границ своих семей и сопровождала их до тех пор.
к пристани на Эльбе, где их ждала украшенная гондола. В .
звуки оркестра и приветствия собравшихся приняли новобрачную пару.
На шпиле замкового холма находилась делегация священнослужителей и знатных лиц города и отца,


Franciszek Antoni Thun. Ująwszy synową pod ramię, wprowadził ją na
dziedziniec zamkowy, a gromadka dziewcząt rzucała im po drodze kwiaty
pod nogi. Na dziedzińcu przyjęły młodą parę dwie siostry Fryderyka, Anna
i Juża, w towarzystwie kilku przyjaciуł domu. O zmroku wybrzeża Łaby
zajaśniały iluminacją. Tak się zakończył ten pamiętny w życiu naszej babki
dzień.
W początkach 1848 roku mianował Metternich Thuna posłem
austriackim w Sztokholmie. Żona jego w międzyczasie została wprowadzona
w wielki świat Wiednia, przedstawiona u dworu i zdążyła urodzić dwoje
dzieci (miała ich w następstwie jedenaścioro). Pragnąc towarzyszyć mężowi
do Sztokholmu, rozpoczęła przygotowania do podrуży, nie przewidując
bliskich wypadkуw, ktуre miały zagrozić jedności Austrii i wstrząsnąć
Europą.
Po lutowej rewolucji paryskiej, w marcu powstał Wiedeń i wybuchła
rewolucja węgierska. Metternich upadł i zamiast poselstwa hrabia
Ficquelmont, jego zastępca, zlecił Thunowi tajną misję u dworu
petersburskiego. Dla niepoznaki, w obawie rozgłosu w zrewoltowanej
Europie, miał Thun wracać przez Sztokholm. „Rewolucyjna trucizna – pisze
pani Thun w swoich Pamiętnikach – udzielała się stopniowo innym krajom
monarchii”.
W Pradze kongres słowiański, barykady i walki uliczne. Leo Thun,
mianowany gubernatorem kraju – aresztowany. Dziadek nasz, Fryderyk,
podążył wtedy do Innsbrucku, gdzie się schroniła para cesarska. Należało
czuwać nieustannie nad słabego umysłu monarchą, gotowym na ustępstwa
wymuszane na nim przez niezliczone delegacje i deputacje. Tym
ustępstwom, w zamieszaniu zmieniających się wciąż ministrуw, należało
zapobiegać w imię zagrożonej jedności monarchii. Ne quittez pas l’Empereur![63] – rzucała mu pośpiesznie cesarzowa Maria
Anna trwożne zlecenie.
Odniesione pod Nowarą w Piemoncie zwycięstwo nad armią Karola
Alberta napełniło otuchą wiernych cesarstwu Austriakуw. W końcu roku po
zrzeczeniu się tronu przez cesarza Ferdynanda nastąpił po nim
osiemnastoletni arcyksiążę Franciszek Jуzef. Misja Thuna, przyjętego
łaskawie przez cesarza Mikołaja, odniosła pożądany przez dwуr austriacki
skutek.
„Rosyjska armia, wysłana przez cesarza Mikołaja w szlachetnej
bezinteresowności i wspуłczuciu dla naszego młodego cesarza, wkroczyła na
Węgry…” – pisze pani Thun.
Nawet w czterdzieści lat po wypadkach 1848 roku powtarzała nasza
babka bez zmian opinie w jej środowisku obowiązujące. Święte Przymierze
pozostało dla niej naprawdę święte, rewolucja – trucizną, Mikołaj –
wspaniałomyślnym opiekunem młodego cesarza Franciszka Jуzefa,
niepodległościowe dążenia – godnymi potępienia. Urodzona i wychowana na
Morawach, osiadła w Czechach, umarła w Pradze, niezachwiana w swoim
lojalizmie.
Mnуstwo Polakуw dążyło z Galicji do powstańczej armii węgierskiej,
z emigracji dołączyli do niej między innymi generałowie Bem i Dembiński,
pułkownicy Jуzef Wysocki i Władysław Zamoyski. Dla cara Mikołaja
uniezależnienie Węgier groziło powstaniem w Polsce. Armia Paskiewicza
wkroczyła na Węgry w maju, poprzez Galicję. Powstanie zostało złamane.
Porachunki austriackie były krwawe, nastąpiły setki egzekucji, w Aradzie
powieszono trzynastu generałуw, wśrуd straconych byli też Polacy. Resztki
Legionu Polskiego wycofały się do Turcji. Pamiętniki babci nie wspominają
o tych represjach, jedynie tylko o radości połączenia z mężem

Фрэнсис Энтони Тан. Взяв свою невестку под плечо, он привел ее в
во дворе замка, и кучка девушек бросала в них цветы по дороге.
к ногам. Во дворе молодую пару приветствовали две сестры Фредерика, Анна.
и Южа, в сопровождении нескольких друзей дома. В ночь на побережье Эльбы
они сияли светом. Вот как закончился тот памятный момент в жизни нашей бабушки.
в день.
В начале 1848 года он назначил Меттерниха Туна депутатом.
Австрийка в Стокгольме. Его жена тем временем была представлена
в великий мир Вены, представленный в усадьбе, и родивший двоих.
детей (после этого у нее было одиннадцать). Желая сопровождать мужа
в Стокгольм, начал готовиться к поездке, не предвидя.
близких инцидентов, которые должны были угрожать единству Австрии и встряхнуть ее.
Европа.
После Февральской революции в Париже, Вена была основана в марте и взорвалась.
Венгерская революция. Меттерних упал, и вместо послания граф
Фиккельмон, его заместитель, поручил Тун выполнить секретную миссию в суд.
Санкт-Петербург. Ради того, чтобы не быть помеченным, из страха перед оглаской в восстании…
Европа, он заставил Тун вернуться через Стокгольм. «Революционный яд», — пишет он.
Госпожа Тхун в своих мемуарах — она постепенно отдавала себя другим странам.
монархии».
В Праге — славянский конгресс, баррикады и уличные бои. Лео Тун,
назначенный губернатор страны — арестован. Наш дедушка, Фредерик,
он отправился в Инсбрук, где императорская пара укрылась. Так и было.
постоянно присматривать за слабоумным монархом, готовым пойти на уступки.
навязанные ему бесчисленными делегациями и депутатами. Это .
уступки, в замешательстве все еще меняющихся министров, заключались в том.
предотвратить во имя угрожаемого единства монархии.
Ne quittez pas l’Empereur! [63] — Императрица Мария поспешила бросить его.
Анна — проблемный приказ.
Победа под Новарой в Пьемонте над армией Чарльза…
Альберта была источником поддержки Австрийской империи. В конце года после
за отказом императора Фердинанда от престола последовали
восемнадцатилетний эрцгерцог Фрэнсис Жузеф. Миссия Тун, принята
в милости императора Николая, она была желанна австрийским двором.
Эффект.
«Русская армия, посланная Императором Николаем в благородной
из бескорыстия и сочувствия к молодому императору нашему, она наступила на
Венгрия…» — Миссис Тун пишет.
Даже сорок лет спустя после несчастных случаев 1848 года, наши
Мнение бабушки в ее окружении остается неизменным. Священный союз
это действительно священно для нее, революция — яд, Николай —
щедрый опекун молодого императора Франца Иосифа,
Стремление к независимости — достойно осуждения. Родился и вырос
Моравия, поселившись в Чехии, умерла в Праге, непоколебимая в ней.
верность.
Многие поляки боролись от Галиции до повстанческой венгерской армии,
из изгнания присоединились генералы Бем и Дембинский,
Полковники Юзеф Высоцкий и Владыслав Замойский. Для царя Николая
Независимость Венгрии угрожала восстанию в Польше. армия Паскевича
въехал в Венгрию в мае, через Галицию. Восстание было подавлено.
Австрийские нападения были кровавыми, в Араде были сотни казней.
Тринадцать генералов были повешены, среди прочих поляков также были казнены. Останки
Польский легион отошел в Турцию. В бабушкиных мемуарах не упоминаются
об этих репрессиях, только радость воссоединения с вашим мужем.


i przedstawienia mu ślicznej dziesięciomiesięcznej cуreczki Karoliny. Była
dumna z tego dziecka, dumna z zasług położonych przez męża w służbie
monarchii i z uznania, ktуrym się cieszył u dworu, gdzie go nazywano unser
Thun[64].
Wiosną 1849 roku miał Fryderyk Thun objąć stanowisko poselskie przy
dworze bawarskim. Tym razem żona, z trojgiem już dzieci, podążyła za nim.
Wynajęto piękną willę Himsel nad jeziorem Starnberg, gdzie po raz pierwszy
objęła pani Thun z ochotą obowiązki pani domu.
*
* *
Wierny sprawie słowiańskiej Leo Thun usiłował zbadać ją i zrozumieć
nie zza biurka kancelaryjnego i nie z aktуw, a z życia. Czechy znał do gruntu,
a sprawa polska nie była mu obca od wczesnej młodości, od chwili poznania
i nawiązania przyjaźni z Chopinem; znał też księcia Antoniego Radziwiłła,
księcia Jerzego Lubomirskiego z Przeworska, Stanisława Zamoyskiego.
Już w 1843 roku wyłożył Thun w obszernym memorandum swуj pogląd
na położenie Galicji i możliwości wspуłpracy ze szlachtą polską. Nadanie
szerokiej autonomii mogłoby jedynie – jego zdaniem – skłonić Polakуw do
wzięcia udziału w rządach krajowych, nie obarczając ich uczuciem zdrady
narodowej. Chciał uchronić Galicję od wpływуw polityki emigracyjnej –
całkiem, jak sądził, nierealnej.
W początkach 1846 roku zamierzał uzyskać dłuższy urlop służbowy, aby
mуc podjąć podrуż naukową w południowych prowincjach monarchii.
Donosił siostrze, że uczy się języka iliryjskiego, pragnąc zbadać
wszechstronnie stan ekonomiczny tych krajуw, wpływy Kościoła greckiego,
stosunki Słowian z Węgrami. Rewolucja w Galicji przekreśliła jego
zamierzenia; Thun porzucił projekt iliryjski i prosił o przeniesienie go z centralnych urzędуw w Wiedniu do Galicji, pod rozkazy specjalnego
komisarza rządu hrabiego Rudolfa Stadiona. Chciał przyłożyć sam rękę do
uspokojenia kraju będącego wуwczas ogniskiem kryzysu cesarstwa. Nie
karierę swoją miał Thun na oku, udając się w 1846 roku do Galicji. Prуżno
ostrzegali go najlepsi przyjaciele, że jego sympatie słowiańskie budzą
nieufność władz centralnych i hamują jego awans, i tak bardzo powolny.
Ważniejsze od kariery było dla Thuna sumienie, i jak w pierwszej młodości,
kiedy z prostotą swoich dwudziestu lat pisał do Tocqueville’a, podobnie
teraz, chodziło mu o „szczęście ludzkości”.
Od rozwiązania sprawy słowiańskiej zależą losy Austrii, twierdził, a od
misji unormowania stosunkуw, podjętej w 1846 roku – „szczęście, lub
nieszczęście Galicji i honor monarchii”[65].
*
* *
Rok 1846 był dla Polski czarnym rokiem. Na noc z 21 na 22 lutego
wyznaczony był termin wybuchu powstania. W Poznańskiem zostało ono
udaremnione zdradą, nastąpiły areszty i wyroki śmierci albo długich lat
twierdzy. W Galicji tajna robota austriackich urzędnikуw podsycała wrzenie
wśrуd ludu. Ogłoszenie zniesienia pańszczyzny przez powstańczy rząd
narodowy miało zażegnać gotujący się przeciw panom bunt, ale jak zwykle
i ten manifest był spуźniony. Władze austriackie dobrze wiedziały
o gotującym się powstaniu. Metternichowi było ono na rękę, jako pretekst do
z gуry już postanowionego zaboru Krakowa. Straszny był wybuch zemsty
ludu w powiatach ogarniętych buntem. Wymordowanie dziedzicуw rуwnało
się w pojęciu chłopa ze zniesieniem pańszczyzny, a jako nagrody z rąk
cesarza za stłumienie powstania spodziewali się podziału dуbr pańskich.
Ofiary rzezi obliczano na około dwуch tysięcy, było ich z gуrą tysiąc, nie

и познакомить его с его прекрасной десятимесячной дочерью Кэролайн. Она была.
гордится этим ребенком, гордится заслугами мужа на службе.
монархии и признания, которыми он пользовался при дворе, где его называли несером.
Тун[64].
Весной 1849 года Фредерик Тун должен был занять пост в парламенте в
Баварский суд. На этот раз жена с тремя детьми последовала за ним.
Они арендовали прекрасную виллу в Хизеле на озере Старнберг, где в первый раз
Госпожа Тхун по доброй воле взяла на себя обязанности вашего дома.
*
* *
Лев Тун, верный славянскому делу, пытался исследовать и понять его.
не из-за стола в офисе и не из файлов, а из жизни. Он знал Чехию до основания,
и польское дело не было для него незнакомым с ранней юности, с того момента, как он встретил
и подружился с Шопеном; он также знал князя Антония Радзивилла,
Князь Ежи Любомирский из Пшеворска, Станислав Замойский.
Уже в 1843 году Тун высказал свое мнение в всеобъемлющем меморандуме.
о расположении Галичины и возможностях сотрудничества с польской шляхтой. Трансляция
широкая автономия могла бы, по его мнению, привести поляков только к тому.
принимать участие в работе национальных правительств, не чувствуя себя предателем.
национальный. Он хотел защитить Галицию от влияния эмиграционной политики —
довольно, как он думал, нереально.
В начале 1846 года он намеревался получить более длительный отпуск, чтобы
может совершить научное путешествие по южным провинциям монархии.
Он сообщил сестре, что изучает иллирийский язык, желая исследовать
Всеобъемлющее экономическое положение этих стран, влияние греческой церкви,
Славяно-венгерские отношения. Революция в Галиции вычеркнула его
намерения; Тун отказался от Иллирийского проекта и попросил о его передаче.
из центральных офисов в Вене в Галиции, по специальному заказу
комиссар правительства, граф Рудольф Стадион. Он хотел положить руку на
чтобы успокоить страну в разгар имперского кризиса. Нет
Тун думал о своей карьере, отправившись в Галицию в 1846 году. Прижно
его лучшие друзья предупреждали его, что его славянские симпатии пробуждают
недоверие к центральному правительству и мешают его продвижению по службе, и так очень медленно.
Важнее, чем его карьера, была его совесть, как и в его первой молодости,
когда он писал в Токвиль с простотой своих двадцати лет, аналогично тому.
Он имел в виду «счастье человечества».
Судьба Австрии зависит от разрешения славянского дела, утверждал он, и от того.
миссия по нормализации отношений, предпринятая в 1846 году — «удача, или
несчастье Галиции и честь монархии»[65].
*
* *
1846 год был черным для Польши. В ночь с 21 на 22 февраля
был крайний срок для начала восстания. В Познанске это было
пресечённый изменой, арестами и смертными приговорами или долгими годами.
крепости. В Галиции секретная работа австрийских клерков подпитывала смуту.
среди людей. Объявляя об отмене крепостного права повстанческим правительством…
национальный должен был положить конец восстанию, которое кипело против тебя, но, как обычно.
и этот манифест был вялым. Австрийские власти хорошо знали
о бушующем восстании. Меттерних отвечал за это, как предлог, чтобы
уже решенного раздела Кракова. Ужасной вспышкой мести был
людей в мятежных районах. Убийство наследников бушевало
в концепции крестьянина с отменой крепостного права, а также в качестве награды из рук
император для подавления восстания ожидал разделения дамских землянок.
Жертвы резни были рассчитаны примерно на две тысячи, их было тысяча, нет.


licząc zbitych i pokaleczonych. Trupy i rannych wydawano Austriakom za
wynagrodzeniem. Czterysta siedemdziesiąt dworуw zostało rozgromionych,
po czym te same władze, ktуre bunt podsycały obietnicami i pieniędzmi,
przywracając porządek, wymuszały na chłopach, pod kijami, powrуt do
pańszczyzny.
3 marca wkroczyli do Krakowa pierwsi Rosjanie, po wycofaniu się
powstańcуw i wojska za granicę pruską, gdzie zostali rozbrojeni
i internowani.
Wolne Miasto Krakуw z okręgiem w listopadzie 1846 roku zostało
wcielone do monarchii austriackiej.
Thun oczywiście wiedział o roli, jaką odegrali urzędnicy austriaccy
w zgnieceniu szlacheckiego powstania rękami chłopskimi, musiał też
wiedzieć o politycznych posunięciach Metternicha w stosunku do Wolnego
Miasta Krakowa, dlatego pisał o „ratowaniu honoru monarchii”.
Zabrał się do urzędowania, swoim zwyczajem nie przy biurku,
a w terenie, w bezpośrednich, czasem nawet niebezpiecznych kontaktach
osobistych. Kazał sobie przez starostуw przygotować wykaz obywateli
ziemskich z ich zwięzłą charakterystyką. Czarnym atramentem oznaczać
mieli na listach poglądy polityczne obywateli, czerwonym stosunek do
poddanych i do spraw społecznych. Cyfra 1 – oznaczała: skompromitowany,
cyfra 2 – źle ustosunkowany do władz, 3 – wątpliwy, 4 – nieodpowiedzialny,
5 – dobry. Opinie starostуw, na ogуł negatywne, dopełniały orzeczenia: pan
twardy, gnębiciel poddanych, zadłużony, pijanica itp.
Mimo jednak tylu złych opinii udało się Thunowi, dzięki dobrej woli
i umiejętności nawiązywania porozumienia z ludźmi, znaleźć w każdym
okręgu kogoś wpływowego, z kim mуgł rozważyć zagadnienia władz
miejscowych. Przebywając w Galicji od lipca do końca listopada, wniknął
Thun głęboko w społeczne, gospodarcze i kulturalne stosunki kraju. Opanował język polski i ruski (ruthenisch), korzystając z pomocy nauczycieli
(Sprachmeister), aby mуc porozumiewać się z ludźmi najrуżniejszych
warstw i wyrobić sobie własną o nich opinię. W Thuńskich archiwach
zachował się list Wincentego Pola do Thuna, a najbliższym doradcą był mu
w owe lata Jerzy Lubomirski, przyjaciel Zygmunta Krasińskiego. „Jerzy –
pisał Krasiński do księżnej Władysławowej Sanguszkowej we wrześniu 1847
roku – wziął się ogromnie do pracy koło galicyjskich stosunkуw, wpływa na
Thuna, ktуry wpływa na Stadiona”[66].
Po krуtkim pobycie w Wiedniu wrуcił Thun na stanowisko radcy
gubernialnego przy Franciszku Stadionie, bracie Rudolfa, zdolnym
i cenionym przez niego polityku, mianowanym gubernatorem Galicji. Te
miesiące, aż do kwietnia 1848 roku, należały do najszczęśliwszych w jego
karierze urzędniczej, dzięki bliskiej wspуłpracy i porozumieniu ze
zwierzchnikiem.
Po upadku Metternicha i marcowej rewolucji wiedeńskiej został Leo
Thun mianowany gubernatorem Czech; stanowisko, o ktуrym dawniej nie
śmiałby marzyć, ale ktуre w chwili, kiedy cała monarchia stanęła w ogniu,
było groźnym zaszczytem. Niechętnie opuszczał Galicję, a jego nagłe
wyniesienie zdało mu się jedynie efemerycznym zjawiskiem rewolucji
(ephemere Erscheinung der Revolution).
Na porozumienie pomiędzy wrogimi obozami czeskiego i niemieckiego
nacjonalizmu było za pуźno, a Leo Thun, ktуry zawsze dążył do
rozładowywania tych przeciwieństw, został upatrzony jako „kamień
węgielny” walki z rewolucją.
Po zwołanym do Pragi kongresie słowiańskim wybuchły walki uliczne
i stanęły barykady. Wojska czeskie bombardowały z Hradczan zwichrzoną,
krуlewską Pragę.
Aktem wiernopoddańczym, wysłanym do cesarza Ferdynanda,

считая избитых и раненых. Трупы и раненые были отданы австрийцам за то.
…с зарплатой. Четыреста семьдесят особняков были раздавлены,
…а затем те же самые власти, которые разжигали восстание обещаниями и деньгами,
восстановление порядка, заставляя крестьян, под палками, возвращаться к
…крепостные.
3 марта первые русские въехали в Краков после отступления.
повстанцы и войска за границей, где они были разоружены.
и интернирован.
Свободный город Краков с уездом в ноябре 1846 года был
включённый в австрийскую монархию.
Тун, очевидно, знал о роли, которую играли австрийские чиновники.
в подавлении благородного восстания крестьянскими руками, ему также пришлось
узнать о политических шагах Меттерниха на пути к Свободному
Он писал о «спасении чести монархии».
Он занял свой кабинет, а не стол,
и в полевых условиях, в прямых, иногда даже опасных контактах.
личное. Он сам составил список граждан, составленный губернатором округа.
земли с их лаконичными характеристиками. Средства чёрных чернил
у них были политические взгляды граждан в списках, красный о
субъектов и социальных вопросов. Номер 1 — означает: дискредитирован,
номер 2 — неверно адресованный властям, 3 — сомнительный, 4 — безответственный,
5 — хорошо. Мнения старосты были негативными, они были дополнены следующим: г-н
жесткий, угнетатель субъектов, должник, пьяница и т.д.
Но, несмотря на столько плохих мнений, Тун удалось, благодаря доброй воле.
и способность общаться с людьми, найти в каждом из них
влиятельный округ кого-л., с которым он мог бы обращаться к властям
местные. Находясь в Галиции с июля по конец ноября, он проник в
Тунь глубоко укоренилась в социальных, экономических и культурных отношениях страны.
С помощью учителей освоил польский и русский языки (рутениш).
(Sprachmeister), чтобы общаться с наиболее уязвимыми людьми.
и высказать собственное мнение о них. В китайских архивах
Письмо Винсента Филда к Тун было сохранено, а его ближайшим советником был
в те годы Ежи Любомирский, друг Зигмунта Красиньского. «Ежи —
писал Красиньский княгине Владиславне Сангушковой в сентябре 1847 года.
год — он начал работать вокруг галицких стопок, под влиянием
Тун, который влияет на стадионы»[66].
После непродолжительного пребывания в Вене, Тун вернулся на пост советника
губернизации стадиона Фрэнсиса, брат Рудольф, способный
и его уважаемый политик, назначенный губернатором Галиции. Эти
месяцы до апреля 1848 года были одними из самых счастливых в его
карьера клерка, благодаря тесному сотрудничеству и соглашению с
начальник.
После падения Меттерниха и Мартовской революции в Вене, Лео…
Назначенный губернатор Чешской Республики; должность, которая ранее не занимала
он осмелился бы мечтать, но когда вся монархия была в огне,
было ужасной честью. Он не хотел уезжать из Галиции, и его внезапно…
он был лишь эфемерным революционным феноменом.
(ephemere Erscheinung der Revolution).
О соглашении между враждебно настроенными чешскими и немецкими лагерями.
Национализм был слишком поздним, и Лео Тун, который всегда стремился к тому.
разгрузки этих противоположностей, рассматривалось как «камень».
«краеугольный камень» борьбы против революции.
После того, как славянский конгресс позвонил в Прагу, начались уличные драки.
и баррикады всплыли. Чешская армия бомбит с выбитым Градчаном,
Кривел Прага.
Акт верности, посланный императору Фердинанду,


podуwczas w Innsbrucku, naraził się gubernator radykałom czeskim.
Aresztowano go i zagrożono śmiercią, o ile nie pуjdzie na ustępstwa. Nie
ustąpił i został zwolniony przez grupę umiarkowanych pod wodzą
Palacky’ego, w 1848 roku rzeczywistego kierownika politycznego kraju[67].
W lipcu odwołany ze swego stanowiska przez rząd wiedeński, pozostał
w Czechach jako człowiek prywatny, pracując nad uspokojeniem umysłуw
i wzmocnieniem partii umiarkowanej. Młody cesarz Franciszek Jуzef w roku
następnym (1849) mianował Leo Thuna ministrem wyznań religijnych
i oświecenia publicznego w rządzie von Bacha.
W konsekwencji poprzednich swoich doświadczeń postawił sobie Leo
Thun za cel wykształcenie nowej klasy urzędniczej, przeznaczonej do
przygotowania samorządуw poszczegуlnych krajуw cesarstwa.
*
* *
Zaufanie, ktуrym cieszył się Fryderyk Thun u dworu, i uznanie księcia
Schwarzenberga, ministra spraw zagranicznych, sprzyjało jego karierze.
W 1850 został mianowany przedstawicielem Austrii przy wskrzeszonej po
rewolucji 1848 roku Konfederacji Niemiec z siedzibą we Frankfurcie,
a niebawem przewodniczącym sejmu frankfurckiego[68] (Presidentialgesandter des Bundestages) – stanowisko trudne, wymagające
dużego taktu. Rysowały się już dążenia do zjednoczenia Niemiec, a stosunki
w łonie Konfederacji Frankfurckiej zostały zakłуcone pojawieniem się
przedstawiciela Prus, Ottona Bismarcka.
Odmienny obraz od tego, co maluje nasza babka w swoich Pamiętnikach,
dają nam inni świadkowie epoki[69]. Walka Thuna z Bismarckiem, czyli
Austrii i Prus, o hegemonię w Związku Frankfurckim, wskrzeszonym po
1848 roku z woli ministra Schwarzenberga, szła na ostro. Odraza Thuna i podobnych jemu arystokratуw austriackich do Prus była zapamiętała.
Prusak, zdaniem hrabiego Thuna, „nie może być w ogуle człowiekiem
przyzwoitym, nie ma właściwego pojęcia o honorze, nie może też być
całkiem sympatyczny”. Tego rodzaju opinie, bijące w Bismarcka,
przekazywał nasz dziadek swemu szefowi. Ale Bismarck ze swej strony nie
szczędził Thuna. Przedstawiał go w swoich depeszach jako chytrego
i lekkomyślnego wiedeńczyka (ein Wienerrouй), grającego do czwartej
w hazardową grę, makao, albo tańczącego do białego rana i pijącego
mnуstwo mrożonego szampana, zalecającego się ponadto do przystojnych
mieszczek frankfurckich, z czego czynił wprost widowisko. Jedynie żeby się
oczyścić we własnych i żony oczach, przestrzegał hrabia Thun, zdaniem
Bismarcka, tak ściśle przepisуw Kościoła katolickiego.
Thun był istotnie z natury bardzo wesołego usposobienia, nie znosił
przymusуw swego stanowiska, służbowych formalności, urzędniczej nudy.
Obrał karierę dyplomatyczną, bo to odpowiadało jego stanowi, ale nie był
stworzony na polityka, brakło mu tego żelaza, ktуre odkrywał w Bismarcku,
i spуr z takim przeciwnikiem rozstrajał mu nerwy. Ulegał migrenom, co go
z nуg ścinało, i kiedy po takiej niedyspozycji zjawił się pewnego dnia na
posiedzeniu Bundestagu, rozdrażniwszy go, Bismarck zapędził Thuna od
razu z powrotem do łуżka (Ich habe ihn gleich ins Bett geдrgert!).
Prusaka w przepisowym ciemnym surducie i sztywnym halsztuku raził
brak form Thuna, jego jasne, letnie kurtki, lekkie nankinowe krawatki,
chodzenie z gołą głową, niestosowna dla dyplomaty żartobliwość. To były
grzechy powszednie naszego dziadka, ale koledzy, bo nie tylko Bismarck,
zarzucali mu ponadto arogancję i arystokratyczną nonszalancję. Bismarcka,
na przykład, nie rewizytował, a rzucił mu tylko kartkę, bo w hierarchii stał
wyżej od niego. Następnie dziwił się, że Bismarck nie składał mu dalszych
wizyt.

в Инсбруке губернатор был подвержен влиянию чешских радикалов.
Он был арестован и ему угрожали смертью, если он не пойдет на уступки. Не
подал в отставку и был освобожден группой умеренных во главе с
Палакки в 1848 году был настоящим политическим лидером страны[67].
В июле он был смещен с должности венским правительством и остался
в Чехии, как частный человек, работающий над успокоением умов.
и укрепление умеренной партии. Молодой император Франц Иосиф в году
следующий (1849) назначил Лео Туна министром по делам религиозных конфессий.
и общественного просвещения в правительстве фон Баха.
Как следствие его предыдущего опыта, Лео
Тунь с целью обучения нового клерикального класса для
подготовку местных органов власти отдельных стран империи.
*
* *
Доверие, которым Фредерик Тун пользовался при дворе, и признание принца…
Шварценберг, министр иностранных дел, способствовал его карьере.
В 1850 году он был назначен представителем Австрии в возрожденном после
Революции 1848 года Конфедерации Германии со штаб-квартирой во Франкфурте,
и вскоре станет президентом Франкфуртского сейма[68].
(Президентское правительство) — сложное, требовательное положение.
большого такта. Уже были предприняты усилия по объединению Германии, и отношения
в рамках Франкфуртской Конфедерации были вызваны появлением
прусский представитель, Отто Бисмарк.
Иная картина, чем то, что наша бабушка пишет в своих дневниках,
даны нам другими свидетелями эпохи[69]. Борьба Тун с Бисмарком, или
Австрия и Пруссия, о гегемонии во Франкфуртском союзе, воскресли после того, как
В 1848 году, по воле министра Шварценберга, она шла резко. отвращение Туна
и такие австрийские аристократы, как он, в Пруссии, которые она помнила.
Пруссак, по словам графа Тун, «не может быть человеком вообще.
порядочный, не имеет ни малейшего представления о чести, ни о том.
довольно мило.» Такое мнение побеждает Бисмарка,
наш дед перешел к своему боссу. Но Бисмарк, в свою очередь.
он пощадил Тан. Он представил его как подлого
и безрассудные венцы (эйн Винерруй), играющие до четырех.
в азартных играх, макао или танцах до рассвета и выпивке.
много замороженного шампанского, также рекомендуется для красавчика
горожан Франкфурта, которые он сделал шоу. Только чтобы заставить себя
чтобы очистить свои глаза и глаза своей жены, предупредил граф Тун, по словам
Бисмарка, так строго по рецептам католической церкви.
Тун действительно был по природе очень жизнерадостным, он ненавидел…
в его положении, официальные формальности, официальная скука.
Он сделал дипломатическую карьеру, потому что это подходило его государству, но он не был
созданный для политики, ему не хватало железа, которое он обнаружил в Бисмарке,
…и спор с таким противником, как он, будет действовать ему на нервы. Он поддавался мигреням, что заставляло его
срезала ногу, и когда, после такого недомогания, она появилась однажды, чтобы
собрание Бундестага, раздражая его, Бисмарк изгнал Тун из
прямо в постель (Ich habe ihn gleich ins Bett gedrgert!).
Пруссак в прописанном темном платье и жестком халштуке разорялся.
никаких форм Тун, его яркие летние куртки, легкие галстуки для няни,
ходить с голой головой, шутка, не подходящая для дипломата. Это было
повседневные грехи нашего деда, но коллеги, не только Бисмарк,
Они также обвинили его в высокомерности и аристократическом безразличии. Бисмарк,
например, он не приходил, а просто бросил ему открытку, потому что он был в иерархии.
выше его. Потом он подумал, что Бисмарк не дал ему больше…
визиты.


W liście do ministra Manteufla, w samych początkach ich znajomości,
wydał Bismarck Thunowi następujące świadectwo:
„Mam go za przeciwnika, ktуry jest groźny dla każdego. Jego głуwne
zalety to jasny sąd o sprawach, szybka orientacja, przytomność umysłu
i giętkość”.
Thuna ścierały dwa kamienie – pisze Arnold Oskar Meyer – uwielbiany
przezeń bardzo twardy szef, minister Schwarzenberg, oraz nieustępliwy,
konsekwentny przeciwnik, twardszy jeszcze od Schwarzenberga – Otto
Bismarck.
Opinię swoją o Fryderyku Thunie streszcza historyk jak następuje:
„Był to człowiek o nieprzeciętnej inteligencji i umysłowej giętkości, przy
dobrym zdrowiu – o wielkiej pracowitości, w chorobie nieodporny i łatwo
zniechęcony. Dobrze zorientowany w dyplomacji, niektуrym jej podstępnym
praktykom i chwytom stawiał granicę, w poczuciu szlacheckiego honoru. Był
człowiekiem słownym, dbał o szacunek nawet przeciwnikуw. Porywczy
z natury, pyszny jako arystokrata, występował w tonie kategorycznym,
urażając tym dumę oponentуw, a czynił to często nawet nieświadomie.
Konserwatysta, o klerykalnym nalocie, Austrii, jej mocarstwowym tradycjom
bez reszty oddany, do gruntu niechętny pruskiemu rywalowi, obcy istocie
prusactwa, był też jako Niemiec południowy przeciwieństwem Prusaka.
Życiem się radował, chciał żyć i innym żyć dozwalał”.
Baron Piotr Meyendorff, rosyjski dyplomata starej daty, ktуremu obaj
kolejno się wyskarżali, miał ich za niedowarzonych jeszcze młodzieńcуw,
„niby jacyś studenci palący cygara i noszący brody”… Ponadto uważał, że
swoją „brudną bieliznę” powinni by prać u siebie!
*
* * Po tej dygresji dotyczącej walki dziadka naszego z Bismarckiem w łonie
Konfederacji Frankfurckiej wracam do pogodnych Pamiętnikуw babki Thun,
wspomnień sprzed wieku, oraz do jej notatek i listуw.
Leopoldyna Thun, z właściwą sobie energią i wrodzoną życzliwością do
świata, objęła obowiązki żony dyplomaty na trudnym stanowisku i matki co
roku nieomal powiększającej się rodziny. Życie towarzyskie: przyjęcia,
teatry, bale, wizyty składane okolicznym dworom wypełniały dnie, a często
i noce. Ale troska o męża pozostawała zawsze na pierwszym planie. Babka
korzystała z każdego dnia wolnego, każdej godziny przy dobrej pogodzie,
aby go wyrwać ze światowej karuzeli i uciążliwej służby kancelaryjnej
i wyruszyć z nim, konno lub powozem, spacerem po okolicznych lasach.
We Frankfurcie poznali Thunowie Piotra barona Meyendorffa, brata
naszego pradziadka Jerzego, i jego żonę Austriaczkę, von Buol von
Schauenstein, o ktуrych była mowa wyżej, przy okazji portretu młodzieńca
w czerwonym mundurze znad biurka babci Czapskiej. Z Meyendorffami
miała się nasza babka Thun zbliżyć w pуźniejszych czasach w Petersburgu.
Tu rуwnież poznała księcia Aleksandra Gorczakowa, pуźniejszego kanclerza,
hrabiego Konstantego Benckendorffa, spokrewnioną z Thunami rodzinę
Brьhlуw i książąt Radziwiłłуw. Babka nasza nie szczędzi miłych słуw dla
tego kręgu frankfurckiego świata dyplomatycznego, krytyk unika, a surowo
wyraża się tylko o Bismarcku.
„W towarzystwie – pisze – mimo braku ogłady (burschikos), typowych
manier pruskiego junkra, nie był nieprzyjemny; inteligentny i dowcipny,
ujmował prostotą swego obejścia, nawet politycznych przeciwnikуw”. Wiele
lat pуźniej, bo w 1881 roku, będąc już wdową, natrafiła Fryderykowa Thun
w wydawnictwie Poschingera na zbiуr depesz Bismarcka posyłanych
z Frankfurtu do Berlina w latach 1851–1856 i znalazła w nich, jej zdaniem,
krzywdzące męża opinie. W liście do Bismarcka prosiła, w imię

В письме министру Мантейфелю, в самом начале их знакомства,
выдал Бисмарку Тун следующий сертификат:
«Он у меня как враг, который опасен для всех. его главный
преимущества — ясное суждение о делах, быстрая ориентация, осознание ума.
и гибкость».
Туна стирала два камня, — пишет Арнольд Оскар Мейер, — обожал
очень жестким боссом, министром Шварценбергом, и настойчивым,
последовательный оппонент, еще более жесткий, чем Шварценберг — Отто.
Бисмарк.
Историк резюмирует свое мнение о Фредерике Тун следующим образом:
«Он был человеком необычайного интеллекта и умственной гибкости, с
хорошее здоровье — с большим усердием, невосприимчивы к болезням и легко
обескураженный. Хорошо разбирающийся в дипломатии, некоторые из его подлых маленьких подонков
к практике и понимает, что он установил предел, с чувством благородной чести. Он был.
человек слова, он заботился об уважении даже к своим оппонентам. Импульсивный
по природе, вкусный, как аристократ, он выступал в категоричном тоне,
оскорбляя гордость соперников, и он часто делал это даже невольно.
Консерватор, с набегом священников, Австрии, с ее мощными традициями.
полностью преданный, неохотный к земле, неохотный к прусскому сопернику, чуждый своей сущности.
как южный немец, был также противоположностью пруссака.
Он радовался жизни, хотел жить и позволял жить другим».
Барон Питер Мейендорф, российский дипломат старых времен, оба из которых
Они жаловались по очереди, он держал их, как еще молодых людей, которые еще не до конца зарождались,
«как некоторые студенты, которые курят сигары и носят бороды»… Он также думал, что
их «грязное белье» нужно стирать дома!
*
* *
После этого отступления о ссоре нашего деда с Бисмарком в утробе.
Я возвращаюсь к ярким воспоминаниям моей бабушки Тун,
к воспоминаниям столетней давности, к ее заметкам и письмам.
Леопольд Тун, со своей собственной энергией и врожденной добротой к
мира, взяла на себя обязанности жены дипломата, находящейся в трудном положении, и матери, которая…
год почти растущей семьи. Социальная жизнь: вечеринки,
театры, балы, посещения окрестных особняков заполняли дно, и часто…
и ночи. Но забота о вашем муже всегда была на первом плане. Бабушка
она использовала каждый выходной, каждый час в хорошую погоду,
чтобы вытащить его из мировой карусели и громоздкой юридической фирмы.
и поехать с ним, на лошади или в карете, гулять по окрестным лесам.
Во Франкфурте они познакомились с Туннами Питера Барона Мейендорфа, брата
наш прадед Джордж и его жена, австрийка фон Буол фон.
Шауенштайн, упомянутый выше, по случаю портрета молодого человека.
в красной форме со стола бабушки Чапской. С Мейендорфами
наша бабушка Тун должна была подойти ближе в Петербурге.
Здесь она также познакомилась с князем Александром Горчаковым, будущим канцлером,
Граф Константин Бенкендорф, семья, связанная с Тунами…
Брёллув и герцог Радзивилл. Наша бабушка не жалеет хорошего слова для того.
из этого дипломатического круга Франкфурта, критик избегает и строго
только о Бисмарке.
«В компании, — пишет он, — несмотря на отсутствие объявления (буршикоса), типичное
манеры прусского наркомана не были неприятными; умными и остроумными,
он захватил с простотой обхода, даже политических оппонентов». Многие
спустя годы, потому что в 1881 году, уже будучи вдовой, она наткнулась на Фредерика Тун.
в издательстве Poschinger для коллекции показаний Бисмарка, отправленных
от Франкфурта до Берлина между 1851 и 1856 годами и обнаружила в них, по ее мнению,
мнения о совращении мужа. В письме к Бисмарку она попросила от имени


sprawiedliwości, o złagodzenie tych sądуw napiętnowanych zapamiętaniem
politycznym tamtejszych lat. Bismarck odpisał grzecznie, że nie widzi w tych
depeszach nic krzywdzącego dobre imię hrabiego Thuna, a zmian żadnych
wprowadzić nie może, jako że tego rodzaju wydawnictwa muszą podawać
materiał in extenso i bez zmian.
Jedną z ciekawszych znajomości pani Thun we Frankfurcie był stary
Amschel Rothschild. Prowadził on dom otwarty, przyjmując Żydуw
i chrześcijan, ale nigdy razem. Był dobroduszny, surowo ortodoksyjny
i bezgranicznie szczodry, zarуwno dla Żydуw, jak i dla chrześcijan.
Zaproszona na obiad, babka nasza wymawiała się swoim, już bardzo
poważnym, stanem.
„Nie szkodzi – odparł Rothschild – w razie czego stanąłbym od razu jako
ojciec chrzestny!”
„Zbytek naiwności tego starca!” – komentuje pani Thun tę propozycję.
Korzystając z zaproszenia, chodziła jednak z dziećmi do pobliskiego
pięknego ogrodu Rothschildуw. Starzec robił honory swego domu
i pokazywał ze wzruszeniem portrety swoich rodzicуw,
w charakterystycznych strojach żydowskich, dzieci oprowadzał po
zwierzyńcu, gdzie hodował dziczyznę na swуj stуł koszerny. Na wystawnych
obiadach wydawanych dla chrześcijan, na ktуre oboje Thunowie byli
zapraszani kilka razy do roku, babcia zajmowała zwykle miejsce po prawicy
Rothschilda, ktуry zjadał tylko kawałek koszernego mięsa i bębnił następnie
atramentem splamionymi palcami po pustym srebrnym talerzu. Konwersacja
z nim była ciekawa, poruszał z nią nieraz tematy religijne, a raz pochwalił ją
nawet za częste odwiedzanie kościoła, co stwierdził naocznie, jako że
przechodziła pod oknami jego kancelarii.
„Ten Żyd z krwi i kości – stwierdza pani Thun – był znacznie bardziej interesujący od jego wykwintnych potomkуw, spotykanych w pуźniejszych
okolicznościach”.
Względne rуwnouprawnienie Żydуw było w latach pięćdziesiątych
świeżej daty. W wolnym mieście Frankfurcie ludność żydowska była liczna
i bogata. Żydzi chcieli mieć swoich przedstawicieli w zarządzie miasta, co
znуw groziło, że Żyd mуgłby być mianowany prezydentem miasta. Hrabia
Thun, „poruszając niebo i ziemię” (słowa jego żony), zapobiegał temu.
Parlament frankfurcki postanowił, że pod żadnym pozorem Żydzi nie będą
dopuszczeni do zarządu miasta.
Wielkie stąd oburzenie Żydуw; domagając się natarczywie swoich praw,
Rothschildowie i inni bogacze bombardowali naszego dziadka wizytami,
ktуrych nie przyjmował „ku rozpaczy Żydуw i radości chrześcijańskiej
ludności”.
Założycielem potężnego rodu Rothschildуw był Majer Amschel (1743–
1812) zamieszkały pod szyldem Czerwonej Tarczy. Dzięki znacznej
pożyczce zaciągniętej u kurfirsta[70] hesskiego (von Hessen-Cassel) założył
prosperujący dom giełdowy, o czym syn Majera Amschela, też Amschel, ale
już Rothschild, sąsiad naszej babki we Frankfurcie, wspominał nieraz
z wielką dla kurfirsta wdzięcznością. Synowie pierwszego Amschela,
osiedleni w Londynie, Paryżu, Wiedniu i Neapolu, stali się, dzięki swym
śmiałym w pomysłowości operacjom giełdowym, niby szуstym wielkim
mocarstwem europejskim. Żadna większa pożyczka nie mogła dojść do
skutku bez ich udziału, od nich więc, niejednokrotnie, zależały losy wojny
lub pokoju. Frankfurt był ich siedzibą, sławny był ich mecenat sztuk
pięknych, wspaniałe ich przyjęcia, ambasadorowie i ministrowie zabiegali
o ich względy. Nie żadna grzeczność, a polityka wymagała obecności
państwa Thunуw na obiadach starego Amschela.

правосудия, для смягчения последствий этих судов, заклейменных памятью
политическую жизнь там. Бисмарк вежливо написал, что не видел в этих
телеграфы ничего не делают, чтобы навредить доброму имени графа Туна, и без изменений.
не может ввести, так как такие публикации должны гласить
материал in extenso и без изменений.
Одной из самых интересных знакомых госпожи Тун во Франкфурте была старая…
Амшель Ротшильд. У него был день открытых дверей, он принимал евреев.
и христиане, но никогда не вместе. Он был добросердечным, строгим ортодоксом.
и бесконечно щедрым, как для евреев, так и для христиан.
Приглашенная на ужин, наша бабушка произнесла ее, уже очень
серьезное, душевное состояние.
«Это не имеет значения, — сказал Ротшильд, — в случае чего я бы сразу же встал как
Крестный отец!»
«Старик наивен!» — Г-жа Тун комментирует это предложение.
Но она воспользовалась приглашением, чтобы поехать с детьми в близлежащий…
прекрасного сада Ротшильду. Старик делал честь своему дому…
и он показывал портреты своих родителей с эмоциями,
в характерных еврейских костюмах, дети руководствовались
в доме для животных, где он разводил дичь на своем кошерном конусе. На роскошных
обедов для христиан, для которых оба Тунна были
приглашали пару раз в год, бабушка обычно занимала место справа.
Ротшильд, который съел только кусок кошерного мяса и барабанил тогда.
с окрашенными чернилами пальцами на пустом блюдечке с серебром. Преобразование
ей было любопытно, он говорил с ней о религиозных вопросах, и однажды он похвалил ее.
даже слишком часто, чтобы посещать церковь, как сказал очевидец.
заходил под окна своего офиса.
«Этот еврей из крови и костей, — говорит миссис Тун, — был намного более
интересный от его утонченных потомков, найденных в более поздних.
обстоятельства.»
Относительное равенство прав для евреев было в пятидесятых годах.
свежее свидание. В свободном городе Франкфурте еврейское население было многочисленным.
и богатый. Евреи хотели иметь своих представителей в городском совете, который
…и угроза была в том, что еврей будет назначен президентом города. Граф
Тунь, «движущиеся небо и земля» (слова его жены), предотвратил это.
Парламент Франкфурта решил, что евреи ни при каких обстоятельствах не будут
принят в городской совет.
Отсюда и великое негодование евреев, настаивающих на своих правах,
Семья Ротшильдов и другие богачи бомбили нашего деда визитами,
которую он не принял «к отчаянию иудеев и христианской радости».
населения».
Основателем могущественной семьи Ротшильдов был Майер Амшель (1743 год —
1812) поселился под знаком Красного щита. Благодаря значительному
кредит от гессенского (фон Гессен-Кассель) курьера[70], основанного
процветающий дом на фондовой бирже, о котором сын майора Амшеля, тоже Амшель, но
уже Ротшильд, сосед нашей бабушки во Франкфурте, много раз упоминал о том.
с большой благодарностью курьеру. Сыновья первого Амшеля,
осели в Лондоне, Париже, Вене и Неаполе, стали, благодаря их
смелый в изобретательности операций на фондовом рынке, как и большой
европейская супердержава. Ни один крупный кредит не мог прийти
без их участия, так что судьба войны зависела от них.
или мира. Франкфурт был их местом, их меценатство было знаменитым.
красивые, чудесные вечеринки для них, послы и министры пытались
ради них. Никакой вежливости, а политика требовала присутствия.
Мистер и миссис Тхунью на ужинах старого Амшеля.


*
* *
Po dalszych stanowiskach w Berlinie i Weronie został Fryderyk Thun
w 1860 roku naznaczony na odpowiedzialną po wojnie krymskiej i śmierci
Mikołaja I placуwkę w Petersburgu. Z siedmiorgiem dzieci i z całym sztabem
służby i wychowawcуw ruszyła Leopoldyna Thun w początkach lipca przez
Berlin, Hamburg i Lubekę morzem do Kronsztadu, gdzie jej mąż oczekiwał.
Łуdź cesarskiej marynarki przewiozła całą rodzinę do wynajętej na lato willi
w Oranienbaumie.
W Pamiętnikach babki naszej nie zachowało się, niestety, nic z wrażeń
odniesionych przy pierwszym zetknięciu się z tym nowym światem; nic
z warownego portu kronsztadzkiego, z groźnego ogromu Newy ani
majaczącej w oddali sylwetki stolicy – świata stworzonego wolą jednego
mocarza:
Będziemy grozić stąd Szwedowi,
Tu stanie miasto, stanie tron (…)
Naturą nam sądzono stąd
Wyrąbać okno na Europę…[71] Niemało musiało być zachodu z gromadką dzieci (od lat dwunastu do
kilku miesięcy), piastunek i nauczycielstwa, z instalacją i organizacją życia
rodzinnego w nowych warunkach i nowym otoczeniu. Zawsze gorliwa
w spełnianiu swoich obowiązkуw (często wraca w jej pismach słowo
„pilnie”, fleissig: fleissig studiert, fleissig getantzt, flessig besehen…[72]),
nawiązała pani Thun, nie zwlekając, stosunki z rezydującymi w pobliskich
pałacach Wielką księżną Heleną, z domu księżniczką wirtemberską, i jej
cуrką Katarzyną, Wielką księżną meklemburską, z Piotrami Meyendorffami i nawet Bismarckiem, уwczesnym posłem pruskim przy dworze
petersburskim, oraz z resztą korpusu dyplomatycznego, rezydującego
w ciągu lata na pobliskich wyspach. Okazało się, że w letniej rezydencji
książąt Leuchtenberg na Wasiliewskim Ostrowie[73], w małej katolickiej
kaplicy, odbywało się co niedzielę nabożeństwo. Była to kaplica przy
Towarzystwie Dobroczynności, założonym przez Piotrową Meyendorff.
„Ambasador – pisze babka – był człowiekiem o rozległym wykształceniu
i dużym politycznym doświadczeniu. Jego żona raziła mnie początkowo
pewną szorstkością obejścia (barsches Wesen), miała umysłowość
oryginalną, dowcip i poczucie humoru, była przytem szczerze religijna
i szlachetna. Zyskała mnie jako katoliczka i Austriaczka i okazała mi
następnie, oraz całej mojej rodzinie, najserdeczniejszą życzliwość”.
Podobną opinię o obojgu Meyendorffach znajdujemy w Pamiętnikach
Bismarcka, mimo wszystkiego, co go dzieliło od pani Thun. Piotra
Meyendorffa miał za jedną z najsympatyczniejszych postaci wśrуd starszych
politykуw.
„Wykształceniem i wyjątkową ogładą towarzyską należał raczej do epoki
aleksandryjskiej, ale cesarz Mikołaj liczył się z każdym słowem
Meyendorffa. Jego małżonka o męskim rozumie, dystyngowana (vornehme)
i prostolinijna, była kobietą rzadkiego uroku, a jako żona rosyjskiego
ambasadora stała się rosyjską patriotką”.
Dla naszej babki Czapskiej była Piotrowa Meyendorff najdroższą
stryjenką, zbliżało je ponadto wspomnienie młodzieńca, co zginął na forcie
Małachowskim.
W tej to kaplicy na Wyspie Wasiliewskiej następnego lata starsze dzieci
Thuńskie, Franciszek, pуźniejszy premier i namiestnik Czech, oraz Karolina,
pуźniejsza księżna Sanguszkowa, przystąpiły do Pierwszej Komunii świętej,
a przygotowywał dzieci na przyjęcie tego sakramentu ksiądz Feliński.

*
* *
После дальнейших позиций в Берлине и Вероне, Фредерик Тун остался
в 1860 году, отмеченная ответственностью после Крымской войны и смерти.
Дед Мороз и площадь Санкт-Петербурга. С семью детьми и целым коллективом
Служба и образование Леопольда Туна начались в начале июля.
Берлин, Гамбург и Любек по морю в Кронштадт, где ждал ее муж.
Императорский флот отвез всю семью на летнюю арендованную виллу.
в Ораниенбауме.
К сожалению, ничего из мемуаров нашей бабушки не сохранилось.
когда ты впервые соприкасаешься с этим новым миром, ничего.
из укрепленного порта Кронштадта, из опасных гигантов Невы и
силуэт столицы, мира, созданного волей одного.
могущественный человек:
Отсюда мы будем угрожать шведу,
Здесь будет стоять город, трон…
Отсюда нас судили по природе.
Вырежьте окно на Европу…[71] Должно быть, это была куча детей (с двенадцати лет до
несколько месяцев), хобби и обучение, с установкой и организацией жизни
семья в новых условиях и новом окружении. Всегда жаждущий
при исполнении своих обязанностей (слово «А» часто возвращается в ее работах).
«срочно», fleissig: fleissig studiert, fleissig getantzt, flessig besehen…[72]),
Госпожа Тхун без промедления установила отношения с теми, кто живет поблизости.
дворцы великой княгини Елены, урожденной Принцессы Вюртембергской и ее
дочь Екатерина, великая герцогиня Мекленбурга, с Питером Мейендорфом.
и даже Бисмарк, ранний прусский депутат в здании суда.
с остальным дипломатическим корпусом, проживающим
летом на близлежащих островах. Оказалось, что в летней резиденции
герцогов Лейхтенбергских в Васильевском Острове[73], в маленьком католическом городке.
часовни, каждое воскресенье было богослужение. Это была часовня в
Благотворительного общества, основанного Питером Мейендорфом.
«Посол, — пишет моя бабушка, — был человеком с обширным образованием, —
и большой политический опыт. Его жена изначально причинила мне боль.
некая грубость во дворе фермы (Barsches Wesen), она думала.
оригинальная, остроумная и с чувством юмора, была честно религиозной вещью.
и благородно. Она заполучила меня как католика и австрийца и показала мне.
тогда, и ко всей моей семье, моя самая теплая доброта.»
Мы находим похожее мнение обоих Мейендорфов в Мемуарах.
Бисмарк, несмотря на все, что отделяло его от миссис Тун. Питер
Мейендорф был одной из самых приятных фигур среди старейшин.
Политика.
«Образование и уникальное социальное объявление принадлежали скорее к эпохе.
Александрия, но император Николай считал с каждым словом.
Мейендорф. Его жена с мужским пониманием, выдающаяся. (Ворнхме)
и прямолинейна, она была женщиной редкого обаяния, и как жена русского
посол стал русским патриотом».
Для нашей бабушки Чапской она была дорогой Пиотрова Мейендорфа.
и память о молодом человеке, погибшем в крепости, сблизила их.
Малаховски.
В этой часовне на острове Васильев следующим летом старшие дети…
Туньский, Франтишек, будущий премьер-министр и воевода Чехии, Каролина,
будущая княгиня Сангушкова, вступила в Первое Причастие,
и дети готовились принять это таинство отцом Фелинским.


I tu losy polskie splotły się przypadkowo z losem rodziny naszej matki,
bo ksiądz Feliński, ktуrego babka Thun wspomina z wdzięcznością, był
synem Ewy Felińskiej z Wendorffуw, opiekunki więźniуw i zesłańcуw
syberyjskich. Po zesłaniu Ewy Felińskiej do Saratowa synem jej, Zygmuntem
Szczęsnym, zaopiekował się Zenon Brzozowski, kształcił go na swуj koszt
w Moskwie i wysłał za granicę jako wychowawcę synуw. Feliński przyjaźnił
się ze Słowackim i, może pod jego wpływem, wziął udział w nieszczęśliwym
powstaniu poznańskim 1846 roku, po czym wstąpił do seminarium w Łucku
i ukończył Akademię Duchowną w Petersburgu. W 1862 roku uzyskał sakrę
biskupią, przeznaczony na arcybiskupa warszawskiego.
Nasza babka brała udział w tej czterogodzinnej, uroczystej ceremonii,
podziwiając nabożność i pokorę skromnego księdza. Następnie damy
z korpusu dyplomatycznego obdarowały księdza Felińskiego tym wszystkim,
czego potrzebował na nowym stanowisku. Krzyż i łańcuch biskupi
ofiarowały mu panie Thun i Meyendorff.
Starania arcybiskupa Felińskiego, aby uspokoić umysły w Warszawie,
jego interwencje u władz nie zdołały zapobiec wypadkom. Energiczne
wystąpienie, już po wybuchu powstania, w obronie praw Kościoła, pismo do
cara, w ktуrym domagał się autonomii Krуlestwa w dynastycznym związku
z Rosją, opłacił arcybiskup Feliński zesłaniem do Jarosławia na lat
dwadzieścia.
Do Warszawy wrуciły jego prochy dopiero w 1921 roku, złożone
w podziemiach katedry św. Jana.
Babka Thun zdawała sobie sprawę z życzliwych w owe lata dla sprawy
polskiej nastrojуw u dworu, z ugodowej polityki i umiejętnych posunięć
margrabiego Wielopolskiego, jak rуwnież z beznadziejności zbrojnego
„buntu” polskiego i jego konsekwencji.
„Represje – pisze – stosowane wobec winnych i niewinnych były groźnym orężem w rękach wrogуw Polski, rosyjskich nacjonalistуw
i fanatykуw prawosławia (les ultras – jak ich nazywa)”.
Leopoldyna Thun nie przewidywała wtedy, że miała wydać dwie cуrki za
Polakуw i że jej opowiadania o tragicznym finale powstania 1863 roku
wzbudzą w najmłodszej, nieurodzonej jeszcze Jуzefie, tak żywą skłonność do
Polski.
Dwa pogodne lata spędziła rodzina Thun w Oranienbaumie na zabawach,
wycieczkach, zwiedzaniu okolicznych pałacуw cesarskich, portu
kronsztadzkiego i przyjęciach w białe noce, ktуrym przygrywały orkiestry
wojskowe, urozmaicone chуrami narodowymi. Jeden z wieczorуw u księżnej
Koczubej, w jej wspaniałej willi Chrestowka położonej na wybrzeżu Newy,
pozostał babci szczegуlnie pamiętny. Przepych kwiatуw, egzotyka dekoracji,
blask wieczoru, co przechodził w białą noc i zorzę poranną – odbiegały od
wszelkiej rzeczywistości tej dalekiej Pуłnocy.
„Nic rzadszego, ale też nic bardziej czarującego – pisze Joseph de Maistre
– jak piękne noce letnie w Petersburgu. Słońce w strefach umiarkowanych
zapada na zachodzie, pozostawiając po sobie przelotny jedynie zmrok, tutaj
toczy się z wolna ponad ciemnym lasem na skraju horyzontu, jakby mu było
żal opuszczać ziemię, a promienie jego odbite w szybach pałacуw sprawiają
wrażenie rozległego pożaru…”[74] Co jednak raziło panią Thun w Oranienbaumie i co po długich latach
pamiętała, to wspomnienia carowej Katarzyny, tzw. Wielkiej – jak pisze –
i pietyzm, z jakim się odnoszono do pamiątek jej rozwiązłego życia…
Za 12 000 rubli rocznie wynajęli Thunowie w Petersburgu pałac
Łazariewуw w pobliżu Newskiego Prospektu i wybrzeża Newy. Tu mogli
pomieścić całą rodzinę, sztab domownikуw i kancelarie ambasady. Instalacja
odbyła się w końcu września 1860 roku W tym pałacu wydawali Thunowie raz do roku przyjęcia na trzysta osуb z kolacją, orkiestrą i przedstawieniem
scenicznym. Thun, na spуłkę z innymi panami, dzierżawił w środkowej Rosji
tereny łowieckie i jako zapalony myśliwy korzystał też z licznych zaproszeń
na polowania. Wyprawy na wilki, łosie i niedźwiedzie były dlań nerwowym
odprężeniem.

И здесь польская судьба случайно переплелась с судьбой семьи нашей матери,
потому что отец Фелинский, которого бабушка Тун с благодарностью помнит.
сын Евы Фелиньской из Вендорфьева, опекун заключенных и депортированных лиц
Сибиряк. После того, как Ева Фелинска была отправлена в Саратов ее сыном, Зигмунтом.
К счастью, Зенон Бжозовский заботился о нем, воспитывал его за свой счет.
в Москву и отправил его за границу в качестве зятя-учителя. Фелинский был другом
со Словацким и, возможно, под его влиянием, принимал участие в несчастливом
Познаньское восстание 1846 года, после чего поступил в Луцкую семинарию.
и окончил Санкт-Петербургскую Академию Духовности. В 1862 году он получил таинство
Епископ, назначенный архиепископом Варшавы.
Наша бабушка приняла участие в этой четырехчасовой торжественной церемонии,
восхищаясь преданностью и смирением скромного священника. Тогда дамы
из дипломатического корпуса дал отцу Фелински все это,
что ему было нужно для его новой должности. Крест и цепь епископов
были предложены ему мистером Тун и мистером Мейендорфом.
Старания архиепископа Фелинского успокоить умы в Варшаве,
его вмешательство в работу властей не смогло предотвратить несчастные случаи. Energiczne
выступить после начала восстания в защиту прав Церкви, с письмом к
царь, в котором он требовал автономию Царства в династическом союзе.
с Россией, заплатил архиепископу Фелинскому, чтобы он отправил его в Ярослав на долгие годы.
Двадцать.
Только в 1921 году его прах вернулся в Варшаву, оставив на хранение…
в подвале собора Святого Иоанна.
Бабушка Тун была в курсе добрых дел тех лет.
польское настроение при дворе, от консенсуальной политики и умелых ходов.
маркграф Вилопольский, а также военная безысходность
Польское «восстание» и его последствия.
«Репрессии», — пишет он, — были применены к виновным и невиновным…
опасное оружие в руках врагов Польши, русских националистов.
и фанатиков Православной Церкви (les ultras — как она их называет)».
Леопольдина Тун не ожидала, что потратит двух дочерей на
Полякув и то, что ее истории о трагическом окончании восстания 1863 года
пробудит в самом молодом, но еще не рожденном Юзефе такую живую тенденцию.
Польский.
Семья Тун провела два веселых года в Ораниенбауме, играя в игры,
Экскурсии, посещение окрестных императорских дворцов, порта.
и белыми ночами оркестры играли
…военные, с различными национальными аккордами. Один из вечеров у герцогини…
Кочубей, в ее великолепной вилле Хрестовка на берегу Невы,
он остался особенно памятным для своей бабушки. Пышность цветов, экзотическая природа декора,
сияние вечера, которое переходит в белую ночь, а утром — в аврору —
всех реалий этого далекого севера.
«Нет ничего менее частого, но нет ничего более очаровательного», — пишет Жозеф де Мейстр.
— как прекрасные летние ночи в Санкт-Петербурге. Солнце в умеренных зонах
падает на западе, оставляя позади лишь кратковременные сумерки, здесь.
катясь со свободной ездой по темному лесу на краю горизонта, как если бы он был
горе, покидающее землю, и лучи от него, отражающиеся в дворцовых шахтах, заставляют
впечатление о широко распространенном пожаре…»[74] Но что было не так с миссис Тхун в Ораниенбауме и что после долгих лет
она вспомнила, это воспоминания о Царице Екатерине, так называемой Великой, как она пишет.
…и благочестие, с которым были обращены воспоминания о ее развратной жизни…
За 12 000 рублей в год Тунны арендовали дворец в Санкт-Петербурге.
Лазаревю в районе Невского проспекта и берега Невы. Здесь они могли бы
разместить всю семью, домашний персонал и офисы посольства. Установка
состоялось в конце сентября 1860 года. В этом дворце Тунны выдали
раз в год, прием на триста человек с ужином, оркестром и выступлением.
на сцене. Тунь, за партнерство с другими джентльменами, арендованными в центральной части России.
охотничьи угодья и, как заядлый охотник, он также использовал многочисленные приглашения.
для охоты. Поездки к волкам, лосям и медведям нервировали его.
Расслабься.


*
* *
Po śmierci cesarzowej Aleksandry, matki cara, w listopadzie 1860 roku
dwуr i sfery dworskie przywdziały ciężką żałobę. Obowiązywały czarne,
wełniane, krepą przybrane suknie z trenem, nawet liberie służby musiały być
żałobne, ponadto w każdym domu jeden pokуj do przyjęć obity był czarnym
suknem. Wielogodzinny pochуd towarzyszył zwłokom z Carskiego Sioła aż
do cerkwi Pietropawłowskiej twierdzy, gdzie ciało było wystawione na
widok publiczny w ciągu trzech tygodni. Ten kult zwłok zdał się pani Thun
barbarzyński, graniczący z bałwochwalstwem i niemający w sobie nic
wspуlnego z duchem chrześcijańskim.
Po kilku miesiącach wznowiono prywatne przyjęcia i audiencje dworskie
w ciaśniejszym kole. Zależnie od święta, ktуre obchodzono w rodzinie
cesarskiej, obowiązywały suknie białe lub popielate, ale nadal tylko
wełniane, z trenami.
W początkach roku odbyła się na Newie uroczystość Święcenia Wody.
Mrуz był trzaskający, z tego względu odwołano rewię wojskową.
Nabożeństwo odprawiono w kaplicy wzniesionej na wybrzeżu. Cesarz, cały
dwуr i duchowieństwo w grubych futrach, mężczyźni w perukach dla
ochrony głowy. Pani Thun z dziećmi oglądała widowisko z okien Pałacu
Zimowego.
Pierwszy bal dworski, na ktуrym nasza babka była obecna w salach Pałacu Zimowego, olśnił ją. Znalazła całe klomby kwiatуw. Zachwyciły ją
zastawy stołуw, przepych toalet i klejnotуw.
Cały korpus dyplomatyczny siedział przy cesarskim stole, prezydowała
cesarzowa. Cesarz, jak to było w zwyczaju, przysiadał się do innych stołуw.
Drugi bal dworski odbył się w wypełnionych skarbami sztuki salach
Ermitażu.
W końcu zimy, ku wielkiej radości dzieci, zjechali Newą Lapończycy ze
swymi zaprzęgami reniferуw, odbywano więc spacery w sankach
i reniferowe gonitwy na lodzie, ale zaledwie mrуz zelżał, to niezwykłe
widowisko znikło bez śladu.
Wzorowo konserwatywną hrabinę Thun niepokoiły reformy
wprowadzone przez Aleksandra II. Wiosną 1862 roku miał być ogłoszony
manifest uwolnienia chłopуw, przewidywano rozruchy. Znaczne siły
wojskowe były zmobilizowane. Najmożniejsi właściciele ziemscy ściągali do
stolicy swoje rodziny, zabezpieczali kapitały i kosztowności, zapewniając
wojskową ochronę swoim pałacom i wiejskim siedzibom.
Babka nasza, zgodnie zapewne z opinią męża, uważała, że położenie
Europy jest groźne, wspieranie przez Francję rewolucji we Włoszech
„haniebne”, a ograbienie Papieża, czemu Austria nie starała się nawet
zapobiec – „oburzające”. Cesarz Aleksander odchylał się rуwnież, jej
zdaniem, „od poprawnego konserwatyzmu swego ojca”, a na tym gruncie
jedynie mуgł ambasador znaleźć porozumienie z monarchą.
Od wojny krymskiej, w ktуrej Austria zachowała neutralność, nie
rewanżując się Rosji za jej pomoc w stłumieniu powstania węgierskiego,
monarchia habsburska straciła w Rosji wszelką popularność. Toteż mimo
uznania, ktуrym cieszył się początkowo hrabia Thun u dworu rosyjskiego,
stosunki polityczne się komplikowały, a porozumienie z zarozumiałym i nietaktownym ministrem księciem Gorczakowem, następcą zasłużonego
starego kanclerza hrabiego Nesselrode, szczerego sympatyka Fryderyka
Thuna, stawało się coraz uciążliwsze.
Thun ważył decyzję wycofania się z kariery dyplomatycznej, był
zmęczony, klimat petersburski mu nie służył, a do swojej gaży
ambasadorskiej musiał dokładać drugie tyle na utrzymanie domu.
Święta wielkanocne, szczegуlnie uroczyście obchodzone w Kościele
prawosławnym, upamiętniły się dla dzieci Thuńskich tym, że składając sobie
życzenia, powtarzano: Christos woskries![75], całowano się i obejmowano
nawet na ulicy. Jedna z naszych ciotek opowiadała nam, że korzystając z tego
zwyczaju, wycałowała miłego jej służącego Rosjanina… Miała wtedy lat
dwanaście.
Z wiosną wybrali się Thunowie wraz z matką babci, panią de St. Quentin,
i trуjką starszych dzieci do Moskwy.
Uderzający był dla tych Austriakуw kontrast puszcz rozległych,
moczarуw, rozlewisk i zaledwie tkniętych uprawą pustkowi z wspaniałością
dworcуw, ich doskonałą kuchnią i wygodą salonowego wagonu. Odbyli
podrуż w dwadzieścia godzin z Petersburga do Moskwy. Zwiedzano, co się
dało w ciągu sześciu przeznaczonych na to dni: Kreml, co ważniejsze
cerkwie i co egzotyczniejsze sklepy Gostinnogo Dwora, a ich moskiewski
cicerone[76], generał Kowaliński, zawiуzł nawet Thunуw ktуregoś wieczora
do Cygańskiego Jaru, osobliwości starej Moskwy (ein recht eigentьmliches
Sommertheater…[77]). Tak wielki dla Rosjan, jak i dla wielu Polakуw, urok
cygańskich pieśni, ich rytm przyśpieszony, namiętne akcenty kobiecych
altуw, wraz z całą scenerią, były chyba dla babki naszej rуwnie niesamowite
jak kult zwłok cesarskich, bizantyńskie zdobnictwo cerkwi, przepych
azjatycki Kremla – niepojęte, obce i trochę barbarzyńskie.

*
* *
После смерти императрицы Александры, царской матери, в ноябре 1860 г.
усадьба и придворные сферы принесли тяжелый траур. Черные были обязательными,
шерстяные, креповые платья с дрессировщиком, даже либералы в обслуживании должны были быть
и в каждом доме одна комната для вечеринок была покрыта черным.
с платьем. Долгие часы спешки сопровождали труп от царского орла до
к костёлу Пьетропавловской крепости, где тело было подвергнуто действию
публичный просмотр через три недели. Этот культ трупа показался миссис Тун…
варварский, граничащий с идолопоклонством и ни с чем.
…в единстве с христианским духом.
Через несколько месяцев возобновились частные вечеринки и судебные слушания.
в более узком кругу. В зависимости от праздника семья празднует
империалистических, белых или ашеновых платьев были в силе, но все же только
шерстяные, с тренерами.
В начале года на Неве состоялась церемония Святой Воды.
М-рУз трещал, поэтому военная церемония была отменена.
Богослужение отмечалось в часовне, воздвигнутой на побережье. Император, весь
мужчина и духовенство в густом мехе, мужчины в париках за то.
Защита головы. Миссис Тун и ее дети смотрели шоу из окон дворца.
Зима.
Первый мяч на корте, где в залах присутствовала наша бабушка…
Зимний дворец, ослепил ее. Она нашла целые клумбы. Она была очарована
…посуда, роскошь туалетов и драгоценности.
Весь дипломатический корпус сидел за имперским столом, председательствовал…
императрица. Император, как обычно, сидел за другими столами.
Второй придворный бал проходил в залах, заполненных сокровищами искусства…
Эрмитаж.
В конце зимы, к великой радости детей, новый саамский народ спустился из
с оленьими санями, так что они ходили на санях.
и оленьи погони по льду, но просто мизинец, это необычно.
шоу исчезло без следа.
Моделически консервативная графиня Тун была обеспокоена реформами.
представленный Александром II. Весной 1862 года должно было быть объявлено.
Манифест об освобождении крестьян, были предусмотрены беспорядки. Значительные силы
военные были мобилизованы. Самые богатые землевладельцы были привезены
капитал своей семьи, они обеспечивали свои капиталы и ценности, предоставляя
военную защиту своих дворцов и загородных домов.
Наша бабушка, вероятно, по мнению мужа, верила, что местоположение
Европа опасна, Франция поддерживает революцию в Италии.
«Позор» и ограбление Папы Римского, почему Австрия даже не попробовала
чтобы предотвратить… «возмутительно». Император Александр тоже наклонялся, ее
«от правильного консерватизма своего отца», и на этой почве.
только посол смог найти соглашение с монархом.
После Крымской войны, в которой Австрия сохранила свой нейтралитет, нет.
отплатив России за помощь в подавлении венгерского восстания,
Габсбургская монархия потеряла всю свою популярность в России. Поэтому, несмотря на
признание, которым граф Тун изначально пользовался в российском суде,
политические отношения усложнились, а соглашение с самодовольными
и неприкасаемый министр князь Горчаков, наследник достойного
старый канцлер, граф Нессельроде, честный сторонник Фредерика.
Туна, это становится все более и более утомительным.
Тун взвешивал свое решение о выходе из дипломатической карьеры, он был
усталый, петербургский климат не служил ему, но к его гаге…
он должен был дать послу вторую сумму на содержание дома.
Пасха, особенно торжественно отмечаемая в Церкви.
Православные христиане, они чтили память детей Китая, подчиняясь друг другу.
желания, повторяющиеся: Кристос воск! [75], целует и обнимает…
даже на улице. Одна из наших тетушек сказала нам, что, используя это.
…она поцеловала милую русскую служанку… Она была старой в то время…
Двенадцать.
Весной Тунны отправились с матерью своей бабушки, миссис де Сент-Квентин,
и троица старших детей в Москву.
Контраст обширных девственных лесов поразил этих австрийцев,
мавров, пойменных земель и едва вплетенных в пустыню с великолепием
вокзал, их отличная кухня и комфорт гостиной машины. Они проходили в .
путешествие в течение двадцати часов из Санкт-Петербурга в Москву. Они были в гостях
уступил за это шесть дней: Кремль, а главное
Православные церкви и более экзотические магазины Гостиного Двора и их Москвы
цицерон[76], генерал Ковински, даже громкий Смешной однажды вечером.
к Цыганскому Яру, особенностям старой Москвы (в эпоху эвентуальности)
Соммертеатр… Как для русских, так и для многих поляков, очарование…
цыганские песни, их ускоренный ритм, страстные женские акценты
Альты, вместе со всеми пейзажами, наверное, были одинаково невероятны для нашей бабушки.
как культ императорского трупа, византийское убранство церкви, блеск
Азиатский Кремль — непонятный, инопланетный.


Nasze ciotki i babki, podobnie jak siostry de La Ferronnays, nie były
spostrzegawcze w sprawach z bliska i osobiście ich niedotykających. Pani
Thun widziała dekoracje, przepych pałacуw i zbytek klejnotуw, bizantynizm
cerkwi i liturgii, ale nie stąpiwszy chyba nigdy nogą na nierуwny bruk
petersburski, nie spojrzała też może nigdy w twarz szarego przechodnia
ulicznego. Markiz de Custine, zwiedzając Rosję dwadzieścia lat wcześniej,
przechował nam niezapomniane obrazy ulicy petersburskiej, opisał bezkarną
przemoc sług policyjnych, a też każdego pana, pуłpanka[78] czy niższego
urzędnika, byle w mundurze i przy orderze, oraz niepojętą dla Francuza
bierność, z jaką człowiek bezbronny znosił tę przemoc i swoje
sponiewieranie.
Wizję Piotrowej stolicy oddał w poezji Mickiewicz i Puszkin, utrwalił
Gogol w swoich niesamowitych opowiadaniach i Dostojewski w grozie
petersburskich nocy Raskolnikowa i Myszkina.
Babka nasza tej literatury znać nie mogła i nie znała rуwnież mitu
osnuwającego Petersburg, złowrogą siedzibę carską, wzniesioną na bagnach
fińskich kosztem życia tysięcy chłopуw spędzonych tu z całej Rosji.
Może jako żona ambasadora, skrajnie konserwatywnych przekonań,
wolała o wielu rzeczach w ogуle nie wiedzieć.
Wuj Aleksander Meyendorff, wychowany w Weimarze, gdzie się
osiedliła jego matka, wrуcił jako dwudziestoletni młodzieniec do Rosji
w celu odbycia służby wojskowej i wstąpienia na Uniwersytet Petersburski,
a było to już pod koniec XIX wieku, czyli w trzydzieści lat po trzyletnim
pobycie Thunуw w mieście Piotrowym. Młodego wrażliwego człowieka za
pierwszym zetknięciem z ulicą przeraziło уwczesne jej oblicze i religijny
fanatyzm ludu. Rzadki był przechodzień mający na nogach całe buty; przy
zuchwałym zbytku nędza wyglądała z każdego kąta. Mijający młodzieńca
człowiek obrzucił go klątwami za to, że nie zdjął czapki przed cerkwią, a idąc za nim krok w krok, powtarzał: anafiema! anafiema! (przeklęty! przeklęty!).
Po dalszych trzydziestu latach, już po rewolucji, w 1918 roku, wujowi
kurczyła się jeszcze twarz na wspomnienie уwczesnego Petersburga.
Pani Thun nie była niestety fizjonomistką i nie zostawiła nam żadnego
portretu tak licznie spotykanych osуb na balach i przyjęciach petersburskich.
Zachowały się po nich jedynie nazwiska. Z cesarzowej zapamiętała tylko
brylantowy diadem, ktуry z powodu jego wagi musiała, po odtańczeniu
poloneza, zamienić na lżejszy… Nic też z postaci młodego cara i Wielkich
książąt, jego braci. W obserwacji ludzi nie była nasza babka dosyć fleissig,
a szkoda!
*
* *
W maju 1862 roku wyruszyła pani ambasadorowa z całym swoim
dworem w powrotną drogę do ojczyzny przez Kowno, Krуlewiec i Berlin,
dokąd jej teść, stary Franciszek Antoni, wyjechał na spotkanie rodziny.
„Nigdy nie zapomnę – pisze babka – wrażeń z tego radosnego powrotu
i kontrastu między zimą, ktуrą pożegnałam w Petersburgu, a kwitnącymi
ogrodami Tetschen”.
Fryderyk Thun spędził jeszcze cały następny rok sam na petersburskiej
placуwce i powrуcił na dobre do kraju wiosną 1863 roku, pożegnawszy
służbę dyplomatyczną.

Наши тёти и бабушки, как и сестры де Ла Ферронне, не были
наблюдая за делами вблизи и на личном уровне. миссис
Тонкий видел украшения, пышность дворцов и ювелирные избавления, византизм.
православной церкви и литургии, но никогда не ступив на каменистую тротуарную плитку.
Санкт-Петербург, она, возможно, никогда не смотрела в лицо серому прохожему.
Улица. Маркиз де Кюстин, посетивший Россию двадцатью годами ранее,
он сохранил нам незабываемые фотографии улицы Санкт-Петербурга, он описал безнаказанные…
насилие полицейских, и каждого человека, будь он лапдогом[78] или ниже.
чиновник, только в форме и медали, и непонятный для француза.
пассивность, с которой беззащитный человек пережил это насилие, и его
…и рычание.
Мицкевич и Пушкин в своей поэзии записали видение столицы Пиотрова.
Гоголь в своих удивительных историях и Достоевский в ужасе.
Петербургских ночей Раскольникова и Мышкина.
Наша бабушка не могла и не знала мифа.
Санкт-Петербурга, зловещее царское сиденье, воздвигнутое на болоте.
Финляндии за счет жизни тысяч крестьян со всей России.
Может быть, как жена посла, крайне консервативных убеждений,
она предпочитала не знать многого вообще.
Дядя Александр Мейендорф, вырос в Веймаре, где он был…
его мать успокоилась, он вернулся в Россию молодым человеком в свои 20 лет.
пройти военную службу и поступить в Университет Санкт-Петербурга,
и это было в конце 19-го века, через тридцать лет после трех лет.
Туну осталась в Питер Сити. Молодой чувствительный человек для
первый контакт с улицей был ужасающим для улицы и ее религиозного аспекта.
народный фанатизм. Там был редкий прохожий с целыми сапогами на ногах; у
смелые излишки страданий смотрели со всех сторон. Проходящий мимо молодой человек
человек наложил на него проклятие за то, что он не снял шляпу перед церковью и не ушел.
шаг за шагом позади него, он сказал: Анафилаксия! Анафилаксия! (Проклято! Проклято!)
Еще через тридцать лет, уже после революции, в 1918 году, дядя…
лицо все еще сжималось в памяти о Петербурге.
Госпожа Тхун, к сожалению, не была физиономисткой и не оставила нам ничего.
портрет стольких людей на петербургских балах и вечеринках.
Сохранились только имена. Императрица помнит только
бриллиантовая диадема, которая, из-за его веса, после танцев.
…полонез, поменяй его на более легкий… Ничего от молодого царя и Великого.
князья, его братья. Наша бабушка была не совсем флиссиг в наблюдении за людьми,
Какая жалость!
*
* *
В мае 1862 года посол ушёл со всей своей
у поместья на обратном пути на родину через Каунас, Крулевец и Берлин,
где ее тесть, старый Фрэнсис Энтони, поехал на встречу со своей семьей.
«Я никогда не забуду, — пишет моя бабушка, — трепет от этого радостного возвращения.
и контраст между зимой, когда я прощался в Санкт-Петербурге и цветением.
Tetschen Gardens».
Фредерик Тун провел весь следующий год один в Санкт-Петербурге.
и вернулся в страну навсегда весной 1863 года, прощаясь с
на дипломатической службе.


*
* *
Tymczasem powstanie zapoczątkowane w styczniu ogarnęło Kresy
Wschodnie, sięgnęło aż na Żmudź. Generał-gubernatorem wileńskim był Murawiew, a dziadek nasz, Emeryk, gubernatorem Niżnego Nowogrodu.
Brat jego cioteczno-stryjeczny, Edward, mimo że był przeciwny powstaniu,
ulegając rozkazom rządu narodowego, włączony w jego sprawy, oskarżony
o powieszenie kluczwуjta Lebiediewa, został skazany na śmierć. Dzięki
wysokim protekcjom, sięgającym krуlowej Wiktorii, wyrok został
zamieniony na dwanaście lat katorgi i dożywotnie zesłanie na Syberię.
W początkach 1864 roku trafił Edward Czapski do pieriesylnoj tiurmy[79] w Petersburgu. Pierwszą osobą, ktуra go odwiedziła w więzieniu, była
Piotrowa Meyendorff. Uprzedzona przez bratanicę, Lizę Czapską, zapytała,
czy Edward chce się widzieć z braterstwem; Edward odmуwił i zaznaczył, że
niczego od nich się nie spodziewa.
Emerykowa Czapska przyjechała jednak do Petersburga, odwiedziła
więźnia i wręczyła mu szkatułkę z przyborami piśmiennymi i papierem
listowym. W szkatułce znalazł Edward 6500 rubli. Pieniędzy tych przyjąć nie
chciał, a na usilne prośby zgodził się zatrzymać 500 rubli na drogę.
„Pani Piotrowa Meyendorff – pisze Edward Czapski w swoich
Pamiętnikach[80] – sama przynosiła mi owoce i wino w koszyku i okazywała
mi tyle wspуłczucia, że dziś bez łez o tej świętej kobiecie wspominać nie
mogę. »Od bratowej nie przyjąłeś pieniędzy – mуwiła – a ode mnie musisz
wziąć. Oto 200 rubli moich własnych, będą ci bardzo potrzebne, a odmуwić
mi nie możesz, bobyś mi zrobił wielką krzywdę. Oto masz talię kart, ktуre mi
służą do pasjansu od siedmiu lat, a oto mуj krucyfiks, ktуry miej zawsze na
sobie!«”
Piotrowa Meyendorff usiłowała, licząc na protekcję cesarzowej,
zatrzymać Edwarda w więzieniu petersburskim, ale Murawiew nalegał na
wysłanie go niezwłocznie na Sybir. Damy dworu wyprawiły dla dwustu
polskich więźniуw sute święcone na Wielkanoc nowego stylu. Były owoce,
pierogi, mięsiwo, a wszystko poskładane w porcjach, należało jedynie obliczyć i roznosić.
Więźniowie pieriesylnoj tiurmy petersburskiej podnieśli zbrojną rękę na
samowładcę, ale wtedy wolno było okazać miłosierdzie skazańcom, i to za
pozwoleniem władz, i z udziałem sfer dworskich.
*
* *
Pani Thun przyjęła nie bez żalu decyzję męża wystąpienia ze służby.
Z jego kariery dyplomatycznej czerpała wiele satysfakcji, jak podrуże po
obcych krajach i coraz szerszy krąg towarzyskich stosunkуw. Odtąd zabrała
się, jak zawsze ochoczo, do zorganizowania życia rodzinnego w ojczyźnie:
wykształcenia młodszych dzieci i zapewnienia losu dorastających cуrek.
Z jedenaściorga dzieci straciła babcia troje: najstarszą cуrkę, trzynastoletnią
Teresę, na tyfus, dwuletniego Fryderyka, urodzonego w Petersburgu, na
koklusz, i dwudziestoletniego Edwarda, na zapalenie nerek w 1885 roku.
Nasza matka, najmłodsza, jedenaste dziecko, urodziła się w Tetschen
w maju 1867 roku. Do chrztu trzymała ją o dziewiętnaście lat starsza siostra
Karolina, wydana w następnym roku za księcia Romana Sanguszkę ze
Sławuty. Odtąd babcia dzieliła swуj czas pomiędzy Tetschen a majątek
matki, Kwassitz, na Morawach.
Zimy spędzali Thunowie w Pradze, gdzie mieli swуj pałac, albo
w Wiedniu, gdzie babka brała żywy udział w imprezach światowych i życiu
towarzyskim kуł zbliżonych do dworu. W ciągu dziesięciu lat (1868–1877)
wydała za mąż pięć starszych cуrek, a wszystkie, jak pisze, poszły za
skłonnością serca. Chyba nie myliła się, sądząc ze stosunkуw rodzinnych
naszych ciotek.
Nie mniej od losu męża i dzieci obchodziły ją losy monarchii, bolało ją
wyzwalanie i jednoczenie się Włoch, ograniczające supremację Austrii na pуłwyspie. Każdy bunt przeciwko ustalonej władzy był, w jej pojęciu,
przekraczaniem prawa Bożego, a wpływy demokratуw, co się wdzierały
nawet do parlamentu – pożałowania godnym szaleństwem.

*
* *
Тем временем, восстание, начавшееся в январе, охватило Креси.
На восток, он дотянулся до грязи. Генерал-губернатор Вильнюса
Муравьев и наш дед Эмерик, губернатор Нижнего Новгорода.
Брат его тети, Эдвард, хотя и был против восстания,
по распоряжению национального правительства, участвующего в его делах, обвиняемый
за то, что повесил ключевого человека, Лебедева, приговорили к смертной казни. Благодаря .
под высоким покровительством королевы Виктории, приговор был
превращенный в двенадцать лет чипсов и пожизненная ссылка в Сибирь.
В начале 1864 года Эдуард Чапский был отправлен в тиурму[79].
в Санкт-Петербурге. Первый человек, который навестил его в тюрьме.
Питер Мейендорф. Предупрежденная племянницей, Лизой Чапской, она попросила,
если Эдвард хочет увидеть братство; Эдвард развернулся и сказал, что
Он ничего от них не ждет.
Однако, «Чрезвычайная шляпа» приехала в Санкт-Петербург, посетила
заключенному и передал ему шкатулку с письменными принадлежностями и бумагой.
по письму. Он нашел Эдварда 6500 рублей в гробу. Эти деньги не берут
он хотел, и по его настоятельной просьбе согласился оставить 500 рублей на дорогу.
«Миссис Мейендорф», — пишет Эдвард Чапски в своей книге.
В своих дневниках[80] — она приносила мне фрукты и вино в корзине и показывала.
…столько сочувствия, что сегодня, без слез, я не могу вспомнить эту святую женщину…
Я могу. «Ты не брал деньги у своей невестки, — сказала она, — и у меня ты должен
Возьми его. Вот мои 200 рублей, они тебе понадобятся, и они тебе понадобятся, чтобы быть скучными.
ты не можешь причинить мне большой вред. Вот твоя колода карт, которая у меня есть.
использовались для пасьянсов в течение семи лет, и вот мое распятие, которое я всегда носил на
себе!»
Питер Мейендорф пытался, рассчитывая на защиту императрицы,
держать Эдварда в петербургской тюрьме, но Муравьев настаивал.
немедленно отправить его в Сибирь. Дамы двора ускорились за две сотни
Польские пленные благословляются на Пасху в новом стиле. Там были фрукты,
кнедлики, мясо и все дозы, все, что потребовалось.
вычислять и распространять.
Заключенные петербургского Тюрма Тюрма подняли вооруженную руку на
самоправителем, но потом тебе было позволено проявить милосердие к осужденным, и за то.
с разрешения властей и при участии судебных органов.
*
* *
Госпожа Тхун приняла решение своего мужа уйти со службы не без сожаления.
Ее дипломатическая карьера была очень плодотворной, так как она путешествовала в
зарубежные страны и растущий круг общественных отношений. С тех пор она взяла
организовать семейную жизнь на родине, как всегда, добровольно:
для воспитания детей младшего возраста и обеспечения судьбы подрастающих девочек.
Из одиннадцати детей три бабушки потеряли бабушку: старшая дочь, тринадцать лет.
Тереза, за сыпной тиф, двухлетний Фредерик, родился в Санкт-Петербурге, на
…и 20-летний Эдвард, от болезни почек в 1885 году.
Наша мать, младший, одиннадцатый ребенок, родилась в Тетченке.
в мае 1867 года. Ее крестила девятнадцатилетняя старшая сестра.
Каролина, опубликованная на следующий год для князя Романа Сангушко из
Знаменитый. С тех пор бабушка делила свое время между Тетченом и поместьем.
его матери, Квасица, в Моравии.
Тунны проводили свои зимы в Праге, где у них был свой дворец, или
в Вене, где моя бабушка принимала активное участие в мировых событиях и жизни.
социальный круг людей, близких к суду. Через десять лет (1868-1877)
она вышла замуж за пятерых старшеклассниц, и все они, она пишет, отправились за
склонность сердца. Думаю, она не ошибалась, думая о семейных отношениях.
наши тёти.
Не меньше, чем ее муж и дети заботились о судьбе монархии, она пострадала.
освобождение и объединение Италии, ограничивающее превосходство Австрии до
косяк. Каждое восстание против установленной власти было, в его понимании,
нарушение закона Божьего и влияние демократов, то, что они вторглись.
даже в парламент — прискорбное безумие.


„Niebezpieczeństwo wydarcia nam ostatniego strzępu ziemi włoskiej,
terytorium weneckiego, zdaje się bliskie” – pisała pani Thun już wiosną 1861
roku. Odstąpienie Wenecji Włochom, ktуre nastąpiło, mimo zwycięstwa pod
Custozzą, w 1866, odczuła jako bolesne upokorzenie ojczyzny.
Wielką trwogą napełniła Thunуw, osiadłych w Sudetach i na Morawach,
zapowiedź wojny austriacko-pruskiej. W Wiedniu nie chciano zrazu wierzyć
w możliwość tego bratobуjczego konfliktu, ale Bismarck chciał wojny
i przygotowywał ją starannie.
„Byłoby zbyt okropne, gdybyśmy ponieśli klęskę, a Prusacy w nagrodę
kłamstwa, oszustwa i perfidii mieli zwyciężyć. Czy to nie dość smutne, że tak
piękną część Czech szarpią i wysysają?”
A w dwa dni pуźniej, po klęsce pod Sadową (Koeniggrдtz):
„Stało się – pisała. – Austria zwyciężona przez Prusy! Załamała nas
wczoraj ta wiadomość… Oby Bуg dał nam doczekać dnia odpłaty!”.
Wojna francusko-pruska dopełniła politycznych planуw Bismarcka
proklamowaniem zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego w Wersalu. Krуl
pruski został cesarzem jako Wilhelm I. Austria była odsunięta.
Żal i urazy rodziny Thunуw w stosunku do Bismarcka od czasуw
frankfurckich przechowały się w tradycji rodzinnej i przeszły na nas,
nieświadomych jeszcze historii. W ogromnych tomach rocznikуw
„Illustrierte Welt”, ktуre oglądaliśmy jako dzieci, siedząc na dywanie
w salonie, podobizny żelaznego kanclerza były zawsze podrapane, a imię
jego przez nas poniewierane.
* * *
W 1873 roku, licząc lat osiemdziesiąt pięć, umarł Franciszek Antoni
Thun, pan sprawiedliwy i rządny. Tego pradziada znaliśmy ze sztychu, ktуry
wisiał w naszym dziecinnym pokoju: starzec białobrody, w bluzie kroju
francuskich bluz robotniczych, z czarnego aksamitu, z wyłożonym białym
kołnierzem, na tle zamku dzieczyńskiego. Aż do śmierci żony w 1844 roku
bluza ta była z granatowego aksamitu, następnie już tylko czarna.
Syn jego Fryderyk, dziedzic ordynacji, liczył sam przy śmierci ojca
sześćdziesiąt trzy lata i kres jego życia był już bliski. Biorąc, jak corocznie,
udział w procesji Bożego Ciała w Pradze – powinność związana z jego
stanowiskiem w rodzinnym mieście – uległ pierwszemu atakowi dławicy
piersiowej (angina pectoris). Wrуciwszy niezwłocznie do Tetschen, bardzo
już cierpiący, zajął się sprawami majątkowymi, przekazując stopniowo
wszystkie interesy najstarszemu synowi Franciszkowi.
Umarł 23 września 1881 roku w pełni świadomości – nie kładąc się do
łуżka, w otoczeniu całej rodziny, wezwanej telegraficznie, i wszystkich
domownikуw. Wysłuchał w fotelu mszy św. odprawionej w jego salonie
i przyjął ostatnie sakramenta. Żegnając się z obecnymi, dziękował im za
wszystko dobre, co im zawdzięczał, domownikom za wierną służbę i prosił
wszystkich o przebaczenie mu win, ktуre mуgł wobec nich popełnić. Potem
błogosławił każdego z osobna, wymawiając przy każdym znaku krzyża
wyraźnie słowa: W Imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Żona klęczała przez
cały czas u jego boku, wspierając go, jak to czyniła w ciągu całego życia,
w tej ostatniej prуbie. W Pamiętnikach babki zachował się szczegуłowy opis
tych dni ostatnich, piуra jednej z cуrek, ciotki Leopoldyny Ledebur.
Taki zgon nie był w owe lata wyjątkiem. Organizowanie własnej śmierci
i przewodniczenie jej należało do ustalonych obyczajуw od najwyższych aż do najniższych warstw społecznych. Saint-Simon w swoich Memuarach
opisuje szczegуłowo śmierć Ludwika XIV. W obecności najbliższej rodziny,
dworzan i służby wysłuchał krуl mszy świętej, przyjął sakramenta, pożegnał
wszystkich, dziękując im i przepraszając za swoje winy.
Widząc w lustrze u stуp łoża dwуch paziуw we łzach: „Dlaczego
płaczecie? – spytał. – Czyście myśleli, że jestem nieśmiertelny? Ja co do tego
nie miałem złudzeń, a zważywszy mуj wiek, powinniście byli przygotować
się do tego, że mnie utracicie…”.
Dopiero w końcu XIX wieku, przez litość dla chorego, zaczęła rodzina
zatajać przed nim jego zagrożenie, a on sam, niejednokrotnie świadomy
niebezpieczeństwa, godził się na rolę mu narzuconą przez wzgląd na
otoczenie. Dziś śmierci swojej już nikt nie „celebruje” i rzadko kiedy chory
świadomy jest jej nadejścia; narkotyki odbierają mu zawczasu przytomność
i wszelkie rozeznanie.
Łzy i żałoba, dawniej obowiązujące, są dziś źle widziane na Zachodzie,
zwłaszcza w Anglii i Ameryce, nie należy zakłуcać swym bуlem normalnego
biegu życia, żałoba – to sprawa ściśle osobista.
Chrześcijański zgon naszego dziadka przypomina mi podobnie
przytomną śmierć naszej matki, jej pożegnanie z nami i ostatnie wskazania,
z tą rуżnicą, że dziadek umierał, mając lat siedemdziesiąt jeden, a mama
trzydzieści sześć i opuszczała siedmioro małoletnich dzieci…

«Опасность вырвать последний клочок итальянской земли.
Венецианская территория, кажется, близко», — писала миссис Тун еще весной 1861 года.
года. Отъезд Венеции в Италию, который состоялся, несмотря на победу
Кастозза в 1866 году почувствовала мучительное унижение своей родины.
Она наполнила большим страхом Тхунью, который поселился в Судетах и Моравии,
объявление австро-прусской войны. В Вене они сначала не хотели верить в то.
в возможность этого братского конфликта, но Бисмарк хотел войны.
и он тщательно его подготовил.
«Было бы слишком ужасно, если бы мы потерпили неудачу, а пруссаки в качестве награды
ложь, обман и вероломство должны были победить. Разве не достаточно грустно, что
прекрасная часть Богемии дрочит и сосет?»
А через два дня, после поражения под Садовой (Кенигградц):
«Это случилось», — написала она. — Австрия одержала победу над Пруссией! Это сломало нас
вчера, это сообщение… «Пусть Господь даст нам день возмездия!
Франко-прусская война завершила политические планы Бисмарка…
провозглашение объединенной Германской империи в Версале. Król
Пруссак стал императором, как Вильгельм I. Австрию оттеснили.
Горе и негодование семьи Тунув по отношению к Бисмарку со времен…
Франкфуртцы сохранили семейную традицию и передали ее нам,
еще не знающий истории. В огромных объемах ежегодников
«Illustrierte Welt», которую мы смотрели в детстве, сидя на ковре…
в гостиной, похожие на железного канцлера, всегда были поцарапаны, а название
его увлечение нами.
*
* *
В 1873 году, в возрасте восьмидесяти пяти лет, Фрэнсис Энтони умер…
Тун, мистер Справедливость и Правительство. Этот прадед, которого мы знали по тому дерьму, что
повесили в нашей детской комнате: старик с белой бородой, в порезанной блузке.
Блузки французских рабочих, сделанные из черного бархата, выложенные белым цветом.
с воротником, на фоне замка. До смерти жены в 1844 году
этот свитер был сделан из темно-синего бархата, потом просто черного.
Его сын, Фредерик, наследник таинства, считался один, когда его отец умер.
63 года и конец его жизни был близок. Взять, типа, каждый год,
участие в шествии Тела Христова в Праге — обязанность его
место в его родном городе — он подвергся первой атаке железы.
грудная стенокардия. Немедленно вернувшись в Тетчен, очень
уже страдал, заботился об имуществе, постепенно передавал
все дела старшему сыну Фрэнсиса.
Он умер 23 сентября 1881 года в полном сознании — не лежа, чтобы
кровать, окруженная всей семьей, телеграфически вызвали, и все…
домой. Он слушал мессу, отпразднованную в его гостиной в кресле.
и получил последнее таинство. Прощаясь с подарками, он поблагодарил их за то.
все доброе, что он должен им, членам семьи за их верное служение, и попросил
все, чтобы простить ему вину, которую он, возможно, совершил против них. Затем .
он благословлял каждого в отдельности, произнося при каждом знаке креста…
ясные слова: Во имя Отца, Сына и Святого Духа. Жена стояла на коленях
все время на его стороне, поддерживая его, как она делала на протяжении всей своей жизни,
в этой последней попытке. В «Дневниках бабушки» есть подробное описание.
в последние несколько дней, пирамида одной из дочерей, тёти Леопольдин Ледебур.
Такая смерть не была исключением в те годы. Организовать собственную смерть
и им руководили устоявшиеся обычаи, начиная с самого высокого уровня.
в самые низкие социальные слои. Сен-Симон в своих мемориалах
подробно описывает смерть Людовика XIV. В присутствии его ближайшей семьи,
придворные и слуги слушали мессу, принимали таинство, прощались.
всех их, благодарить их и извиняться за их вину.
Вижу двух пази в слезах в зеркале у подножия кровати: «Почему
Ты плачешь? — он спросил. — Ты думал, что я бессмертен? это я
У меня не было иллюзий, и, учитывая мой возраст, ты должен был подготовить
к тому, что ты потеряешь меня…»
Только в конце 19-го века, к сожалению, семья начала…
чтобы скрыть от него опасность, и он сам, часто в сознании.
опасности, он принял на себя роль, возложенную на него ради
окрестности. Сегодня никто не «празднует» свою смерть и редко больной человек.
он знает о её наступлении; наркотики заранее забирают его сознание.
и все исследования.
Слезы и траур, которые раньше были обязательными, теперь плохо приветствуются на Западе,
особенно в Англии и Америке, ты не должен произносить по буквам свою нормальную боль.
ход жизни, траур — это сугубо личное.
Христианская смерть нашего деда напоминает мне о том.
к сознательной смерти нашей матери, ее прощанию с нами и ее последним признакам,
с той разницей, что дедушка умирал, когда ему было семьдесят один, а мама…
Тридцать шесть и она оставила семерых несовершеннолетних детей…


*
* *
Na zakończenie tej kroniki rodziny Thun należy jeszcze dopełnić
biografii najwybitniejszego z trzech braci, Leopolda, zwanego Leo,
młodszego brata naszego dziadka.
W okresie od 1849 do 1860 roku przeprowadził Leo Thun, jako minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, wielkie reformy
w szkolnictwie. Uniwersytet Wiedeński uznał jego zasługi w 1965 roku, przy
obchodzie sześćsetlecia istnienia tej uczelni, jednej z najstarszych
i najsławniejszych w Europie. Minister Thun zapewnił uniwersytetowi
autonomię i szeroką wolność nauczania. Wszechnica rozwijała się odtąd
i bogaciła, tworząc nowe instytuty i przejmując nowe dyscypliny naukowe.
Ani pierwsza wojna i jej skutki, ani kataklizmy drugiej nie podcięły sił
żywotnych Wiedeńskiego Uniwersytetu.
W maju 1945 otworzył ponownie swoje bramy i rozpoczął zapisy.
Obecnie studiuje tam dwanaście tysięcy młodzieży przynależnej do
czterdziestu rуżnych narodуw.
W 1860 został minister Leo Thun członkiem Rady Państwa, w roku
następnym wszedł do Izby Panуw[81] jako członek dożywotni, zasiadając
jednocześnie w sejmie czeskim.
Wyrуżniony przez cesarza orderem Złotego Runa, zmarł w Wiedniu
w 1888 roku, licząc siedemdziesiąt siedem lat.
*
* *
W kilkadziesiąt lat po wyżej opisanych wypadkach, pracach i dążeniach
trzech pokoleń sudeckiego rodu potęga obu mocarstw, Austrii i Niemiec, ich
polityczna rywalizacja, wojny i przymierza przeszły do historii, dopełnionej
klęską Trzeciej Rzeszy.
Zimą 1945 roku element niemiecki po siedemsetletnim panowaniu
opuszczał, w nieopisanym popłochu, Prusy Wschodnie, pozostawiając cały
kraj na pastwę zaborcy. Hitler uznał wszelką ewakuację, nawet
zabezpieczenie najcenniejszego mienia, za defetyzm. Kraj miał być broniony
i obroniony – ale obrońcуw zabrakło. Fala uchodźcуw pod naciskiem pancernych dywizji Żukowa znalazła się w okolicach Szczecina na terenie
pięknie zagospodarowanej posiadłości Varzin, nabytej przez Bismarcka po
roku 1866.
Przed pałacem stały załadowane ciężarуwki, władze miejscowe zgodziły
się, wyjątkowo, na ewakuację archiwum Bismarckowskiego. W pałacu
pozostawała synowa wielkiego kanclerza, prastara dama o żywej jeszcze
inteligencji i ujmującej towarzyskiej ogładzie. Mąż jej był niegdyś
prezydentem Prus Wschodnich. Postanowiła kraju nie opuszczać, ale też
Rosjan w Varzin nie przyjąć. Czekał na nią w parku zawczasu wykopany
grуb. Zaprosiła do stołu swego gościa, hrabinę Dцnhoff, ktуra uszła konno
spod Krуlewca, przy dwudziestostopniowym mrozie, i opisała ten
przerażający exodus i swoją ostatnią wizytę w Varzin[82]. Stary służący podał
do obiadu najlepsze wina, ani słowem nie wspomniano o tym, co się działo
za bramą pałacową, ani o tym, co miało nastąpić niebawem. Staruszka
opowiadała barwnie o czasach swojej młodości, o teściu kanclerzu i dworze
cesarskim… Wreszcie pożegnała Marion Dцnhoff w progu swego pałacu,
powiewając jeszcze chwilę malutką chusteczką i, zdaje się – jak pisze Marion
Dцnhoff – że się uśmiechała!
Tego samego roku armia generała Malinowskiego parła poprzez Węgry,
Słowację i Czechy na Berlin. Sudety zostały zajęte wczesną, kwitnącą już
sadami, wiosną.
W sto lat po uroczystym przyjęciu młodej pary, Fryderyka i Leopoldyny
Thunуw w Dzieczynie, ich wnukowie i prawnukowie musieli opuścić
gniazdo rodowe, po trzechsetletnim osiedleniu się na ziemi czeskiej opuścić
zamek u przełomu Łaby, jego sławne szklarnie i ogrody, pełne zwierzyny
lasy i – podobnie jak tamci, zaborcy ziem pruskich i krajуw bałtyckich –
uchodzić niepowrotną drogą na zachуd.

*
* *
В конце этой летописи семьи Тун, все еще есть необходимость завершить
биографию самого выдающегося из трех братьев, Леопольда, по имени Лео,
младшего брата нашего деда.
Между 1849 и 1860 годами, Лео Тун, как министр.
религиозные конфессии и общественное просвещение, великие реформы
в образовании. В 1965 году Венский университет признал его заслуги.
чтобы отпраздновать шестисотлетие этого университета, одного из старейших.
и самый известный в Европе. Министр Тхун предоставил университет
автономия и широкая свобода преподавания. С тех пор университет развился
и она разбогатела, создав новые институты и приняв на себя новые научные дисциплины.
Ни Первая Мировая Война и ее последствия, ни катаклизм Второй Мировой Войны не привели к сокращению сил.
жизненно важного Венского университета.
В мае 1945 года он вновь открыл свои ворота и начал набор в армию.
Двенадцать тысяч молодых людей, принадлежащих к
сорок разных стран.
В 1860 году министр Лео Тхун стал членом Госсовета.
Следующий, кто войдет в дом Паневилля[81] в качестве члена на всю жизнь, сидит…
в то же время в чешском парламенте.
Он был свергнут императором с Орденом Золотого Руна и умер в Вене.
в 1888 году, семьдесят семь лет.
*
* *
Спустя несколько десятилетий после вышеупомянутых несчастных случаев, работы и усилий
три поколения семьи Судетланд, обладающие властью обеих держав, Австрии и Германии, их
политическое соперничество, войны и заветы стали историей, завершенной.
поражение Третьего Рейха.
Зимой 1945 года немецкий элемент после семисот лет правления
он покинул Восточную Пруссию в неописуемой панике, оставив всю
страну на пастбище захватчика. Гитлер признал любую эвакуацию, даже
чтобы обезопасить самое ценное имущество, для пораженчества. Страну нужно было защищать
и защищался, но защитники пропали. Волна беженцев под давлением
бронетанковой дивизии Жукова была расположена недалеко от Щецина в районе
прекрасно развитое поместье Варзин, приобретенное Бисмарком после того, как
1866.
Перед дворцом были груженые грузы, местные власти согласились.
эвакуировать архивы Бисмарка, в исключительных случаях. Во дворце
была невесткой Великого Канцлера, старушкой, все еще живой.
интеллекта и увлекательного социального огня. Её муж был когда-то
Президент Восточной Пруссии. Она решила не уезжать из страны, но и…
Русские в Варзине не принимают. Он ждал ее в парке, выкопанном заранее.
Ворчун. Она пригласила к столу свою гостью, графиню Дцнхофф, которая поехала верхом на лошади.
из Крулевица, в двадцатиградусном морозе, и она описала это
ужасающий исход и его последний визит в Варзин[82]. Старый слуга дал
на ужин лучшее вино, ни слова о том, что случилось.
за дворцовыми воротами, или что должно было случиться в ближайшее время. Старушка
она красочно рассказывала о своей молодости, о тесте канцлера и о суде.
…имперский… Наконец, она попрощалась с Марион Дзнхофф у порога своего дворца,
размахивая крошечным носовым платком некоторое время и, кажется, как пишет Марион.
Дцнхофф — что она улыбалась!
В том же году армия генерала Малиновского прошла через Венгрию,
Словакия и Чешская Республика — в Берлин. Судеты были заняты ранними, уже процветающими…
фруктовые сады, весной.
Спустя сто лет после торжественного приема молодой пары, Фредерик и Леопольдин…
Тхунью в Дзечино, их внуки и правнуки должны были уехать.
семейное гнездо, после трехсот лет поселения в чешских землях, покидает
замок на рубеже реки Эльбы, его знаменитые оранжереи и сады, полные дикой природы
леса и, как и другие, захватчики прусских земель и стран Балтии —
пойти не тем путем на запад.


Na zamku dzieczyńskim kwaterują dziś graniczne oddziały armii
sowieckiej.
[49] Mowa o bitwie przegranej przez Czechуw w 1620 roku.
[50] Miasta zjednoczone w niemieckiej Hanzie, organizacji kupieckiej, ktуra przestała
istnieć w XVIII w., jednak niektуre miasta (np. Hamburg) nadal nazywane są wolnymi
miastami hanzeatyckimi.
[51] F. Klutschak, Bцhmische Adelssitze als Centralpunkte volkswirtchaftlicher und
humanitдrer Bestrebungen, t.1: Schloss Tetschen, Praga 1855.
[52] Określenie terenуw zaboru rosyjskiego między wschodnią granicą Krуlestwa
Polskiego a granicami Rzeczypospolitej sprzed 1772 roku.
[53] (fr.) Jest materiałem na ministra.
[54] C. Thienen-Adlerflycht, Graf Leo Thun im Vormдrz, Graz–Wiedeń–Kolonia 1967.
[55] pronuncjacja – wymowa
[56] Wykład IV, 27 XII 1842, op. cit.
[57] Ьber den gegenwдrtigen Stand der bцhmischen Literatur und ihrer Bedeutung,
Praga 1842.
[58] De la Dйmocratie en Amйrique, 2 vol., Paryż 1853.
[59] Du Systиme pйnitentiare aux Etats-Unis et de son application en France, Paryż
1832.
[60] (fr.) chociaż, jak pan wie, nie mam serca do Niemiec.
[61] ordynacja rodowa – majątek ziemski dziedziczony w ustalonej kolejności z
wyłączeniem kobiet
[62] jechać rzemiennym dyszlem – jechać dokądś, często zbaczając z drogi
[63] (fr.) Niech pan nie opuszcza Cesarza!
[64] (niem.) nasz Thun
[65] Z listu do siostry Juży z 8 VII 1846 (archiwum rodzinne Thunуw).
[66] Listy do Jerzego Lubomirskiego, Warszawa 1965.
[67] Franciszek Palacky (1798–1876) – historyk czeski, publicysta, polityk. [68] Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe, zwołane w latach 1848–49 w celu
zjednoczenia Niemiec.
[69] A. O. Meyer, Bismarcks Kampf mit Цsterreich am Bundestag zu Frankfurt (1851–
1859), Berlin–Lipsk 1927.
[70] kurfirst – książę dawnej Rzeszy Niemieckiej; elektor
[71] Ze Wstępu do Jeźdźca miedzianego Puszkina, tłum. J. Tuwim.
[72] (niem.) pilnie się uczyłam, pilnie tańczyłam, pilnie obserwowałam
[73] wyspa na Newie w Petersburgu
[74] J. de Maistre, Soirйes de Saint-Pйtersbourg, Paryż 1821.
[75] (ros.) Chrystus zmartwychwstał.
[76] cicerone (z wł.) – przewodnik
[77] (niem.) prawdziwie osobliwego teatru letniego
[78] pуłpanek – średnio zamożny szlachcic udający wielkiego pana
[79] (ros.) czasowe więzienie dla zesłańcуw
[80] E. Czapski, op. cit.
[81] Rada Państwa – za panowania monarchii austro-węgierskiej parlament składający
się z Izby Panуw (izby wyższej) i Izby Deputowanych
[82] M. Grдfin Dцnhoff, Namen, die keiner mehr nennt, Dьsseldorf–Kolonia 1962;
wyd. pol.: Nazwy, ktуrych nikt już nie wymienia, tłum. Grzegorz Supady, Olsztyn 2001.

Сегодня в Дзечинском замке располагаются подразделения пограничной армии.
Советский.
[49] Мы говорим о битве, проигранной Чехословакией в 1620 году.
[50] Города объединились в Германский Ганзейский союз, купеческую организацию, которая остановила
существуют в 18 веке, но некоторые города (например, Гамбург) до сих пор называются свободными.
ганзейские города.
[51] Ф. Клучак, Бчмише Адельсситце и Центральная Панкте Фольксвирклихер унд
Гумандерер Бестребунген, том 1: Замок Тетчен, Прага 1855.
[52] Термин территории российского раздела между восточной границей Царства Польского
Граница Польши и границы Республики Польша до 1772 года.
Это материал для священника.
[54] C. Тхиен-Адлерфлихт, Граф Лео Тун им Вормдз, Грац-Вена-Кельн 1967.
[55] Произношение — произношение
[56] Лекция IV, 27 XII 1842, op. cit.
[57] Ьбер den gegenwдrtigen Stand der bцhmischen Literatur und ihrer Bedeutung,
Прага 1842.
[58] De la Dйmocratie en Amйrique, 2 том, Париж 1853.
[59] Пьнитентная программа «Du Systime pünitentiare aux Etats-Unis et de son» во Франции, Париж.
1832.
[60] Хотя, как ты знаешь, у меня нет сердца для Германии.
[61] Семейное право — земельная собственность, унаследованная в установленном порядке от
кроме женщин
[62] ездить на дышле — ездить куда-нибудь, часто съезжая с дороги.
[63] (фр.) Не покидайте Императора!
[64] (по-немецки) наш Тун
[65] Из письма к сестре Юсе от 8 июля 1846 года (архив семьи Тхунув).
[66] Письма Ежи Любомирски, Варшава 1965.
[67] Францишек Палацкий (1798-1876) — чешский историк, публицист, политик.
[68] Национальная ассамблея Франкфурта, созванная в 1848-49 годах с целью
немецкого объединения.
[69] A. О. Мейер, Бисмаркс Кампф с Цстеррайхом ам Бундестага цу Франкфурт (1851-
1859), Берлин-Лейпциг 1927.
[70] Курферст — принц бывшего Германского Рейха; курфюрст.
[71] Из «Введения в медного всадника Пушкина», толпа. Джей Тувим.
[72] (по-немецки) Я усердно учился, я усердно танцевал, я усердно смотрел.
[73] остров в Неве, Санкт-Петербург.
[74] Ж. де Мейстер, Сюрэ де Сен-Питерсбург, Париж 1821.
[75] (роз.) Христос воскрес.
[76] цицерон (на английском языке) — справочник
[77] (по-немецки) поистине своеобразный летний театр.
[78] смутьян — умеренно богатый дворянин, притворяющийся великим мастером.
[79] (роз.) временная тюрьма для депортированных
[80] E. Чапски, op. cit.
[81] Государственный Совет — во время правления Австро-Венгерской монархии парламент, состоящий из
из Палаты Пан (верхняя палата) и Палаты Депутатов.
82] M. Grdfin Dцnhoff, Namen, die keiner mehr nennt, Dьsseldorf-Kolonia 1962;
wyd. pol.: Имена, которые никто больше не упоминает, толпа. Гжегож Супади, Ольштын 2001.

 

 

 


Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

002 Europa w rodzinie. Европа в семье.