005 IV Emerykowie Czapscy i wojna krymska. IV Чапские по линии Эмерика и крымская война.

Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

002 Europa w rodzinie. Европа в семье.


IV
Emerykowie Czapscy i wojna krymska
Stańków leżał na płaszczyźnie pośród rozległych lasów, niedaleko źródeł
Niemna. Okolice Przyłuk, naszego domu rodzinnego, posiadłości dokupionej
przez Emeryka Czapskiego po 1863 roku, były pagórkowate, pokryte
mniejszymi lasami i kępami drzew, porastającymi stare w polu kurhany.
Intrygowały nas te kurhany, pochodziły podobno z 1812 roku, czasu
odstępowania armii napoleońskiej, a może wojen szwedzkich. Rozkopywanie
ich nie przynosiło żadnych odkryć archeologicznych.
Pomiędzy Przyłukami a Stańkowem, odległym o dwadzieścia kilometrów
tylko, przechodził dział wód, bo nasza rzeka, Ptycz, w oprawie olszyn,
należała już do dorzecza Prypeci i Dniepru, a Niemen, który brał początek
w dobrach stańkowskich, biegł na północ, ku Morzu Bałtyckiemu. Stąd
w lasach naszych znajdowaliśmy okazy flory górskiej, jak na przykład rzadki
dziś, nawet w Karpatach, złotogłów, drobna, ciemno nakrapiana różowa lilia
i czerwono kwitnące wczesną wiosną, trujące wilcze łyko. Na podmokłych
łąkach – drobne amarantowe mieczyki-gladiole i pełniki, ranunkule z rodziny
jaskrów, pięknie pachnące. Łąki chłopskie, za rzeką, były koszone później od
naszych, już po wykłoszeniu się traw. Spod nóg wzlatywały nam z gniazd,
wprost w trawie uwitych, szerokoskrzydłe biało-czarne czajki i kwiląc,
krążyły nad zagrożonym gniazdem. Te same czajki o metalowo lśniącym
upierzeniu główek i grzbietów, srebrzystobiałe od spodu, widzieliśmy po
latach w Paryżu na wystawach sklepowych, uwieszone różańcami za czubate
główki. Urodzone być może nad Ptyczą lub Niemnem, ustrzelone w przelocie
nad Francją, szły na stoły paryskich smakoszy.
Rozległy park stańkowski był pełen pięknych drzew, które oboje

IV
Чрезвычайная ситуация и Крымская война…
Станькув был расположен на плоскости среди огромных лесов, недалеко от источников.
Немезида. Район вокруг Пшилука, наш семейный дом, купленная недвижимость
Эмерикой Чапской после 1863 года, были холмистыми, прикрытыми
Маленькие леса и глыбы деревьев, стареющие в поле курганов.
Мы были заинтригованы этими курганами, предположительно, с 1812 года, когда
отказ от наполеоновской армии, или, может быть, от шведских войн. Копание
они не принесли никаких археологических находок.
Между Пшилуки и Станьково, в двадцати километрах.
только там была водяная пушка, потому что наша река, Птич, обрамлена ольхами,
он уже принадлежал Припяти и Днепру, а также Неману, который взял свое начало.
в поместье Станько, побежал на север, в сторону Балтийского моря. Отсюда .
в наших лесах мы нашли образцы горной флоры, такие как редкие
сегодня, даже в Карпатских горах, золотой прут, крошечная, темно-точечная розовая лилия.
и красное цветение ранней весной, ядовитый волчий ублюдок. На водно-болотных угодьях
луга — крошечные амаранты меченосцы-гладиоли и полноцветные, раненое семейство.
глаукома, красивый аромат. Крестьянские луга, через реку, были скошены позже с
наших, после того, как укоренились травы. Они выходили из наших гнезд под ногами,
прямо в траву цветущих, ширококрылых черно-белых лацканов и плачущих,
кружили над исчезающим гнездом. Те же металлические сверкающие крылья.
оперение головы и спины, серебристо-белый с нижней стороны, мы видели после того, как
годами в Париже в витринах магазинов, подвешенных за чётки для возвышенных.
головы. Родился, возможно, над Плугом или Немунами, застрелен в полете.
над Францией, пошел к столам парижских гурманов.
Обширный Станковский парк был полон красивых деревьев, оба из которых


dziadkowie kochali, zasadzali, umieli pielęgnować i leczyć. Park sięgał stawu
porosłego złotymi liliami wodnymi. Za stawem był młyn i cerkiew
o niebieskiej kopułce.
Wyspa na stawie była połączona z resztą parku wygiętym mostkiem
drewnianym. Na wyspie kiosk okrągły o murowanych bielonych kolumnach,
pod daszkiem z gontów. Może grywała tam niegdyś orkiestra? Kolumny były
odrapane, ławeczki zmurszałe. Stare brzozy porastały wysepkę. Ces bouleaux
m’ont vue jeune… (te brzozy widziały mnie młodą…) – mówiła babcia
zamyślona, wsparta na czarnej parasolce. Widziała zapewne siebie z tamtych
lat, w obszernej krynolinowej sukni, obcisłym staniku i włosach
rozczesanych w gładkie pasma aż na uszy, jak panie z portretów
Winterhaltera. Miniatura babci młodej, malowana na kości słoniowej,
oprawiona w skórzaną ramkę-portfel, stała przy biurku mego ojca: w sukni
obszernej, perłowoszarej, trzymała na kolanach szarego gryfona
[36] i miała
kwiaty we włosach.
Tam na wyspie byłaby może skłonna coś opowiedzieć o sobie, ale te
zamierzchłe dzieje babci młodości nie interesowały mnie wtedy. Twarde jest
serce młodych. Patrzyliśmy na babcię z czułością, obowiązującym
szacunkiem, ale też z krytycyzmem naszego szczenięcego wieku, a nawet
z pewnym poczuciem naszej wyższości. Babcia mówiła o sobie, że jest
kosmopolitką, my byliśmy żarliwymi Polakami.
*
* *
Po wstąpieniu na tron Aleksandra II i zakończeniu wojny krymskiej
cesarz zlecił Emerykowi Czapskiemu inspekcję prowincji południowych
Rosji oraz terenów powojennych na Krymie, częściowo jeszcze
okupowanych przez zwycięskie armie sprzymierzonych. W ciągu tych

бабушки и дедушки любили, устроили засаду, знали, как лечить и лечить. Парк достиг пруда
…которая выросла с золотыми водяными лилиями. За прудом была мельница и православная церковь…
с голубым куполом.
Остров на пруду был соединен с остальной частью парка изогнутым мостом.
деревянный. На острове круглый киоск с колоннами из отбеленного кирпича,
под черепичной крышей. Может, там играл оркестр? Колонны были
оцарапанные, скамейки прогнили. Старые березы выросли на острове. Ces bouleaux
m’ont vue jeune… (эти берёзы видели меня молодым…) — сказала бабушка…
вдумчивый, поддерживаемый черным зонтиком. Она, наверное, видела себя от этих
годами, в большом кринолиновом платье, обтягивающем бюстгальтере и волосах.
расчесанные на гладкие пряди до ушей, как у дам на портретах.
Винтерхалтера. Миниатюра молодой бабушки, нарисованная на слоновой кости,
в обрамлении кожаной рамы — бумажник, стоящий за отцовским столом: в платье…
большая, жемчужно-серая, держала на коленях серый грифон.
[36] и у нее
цветы в волосах.
Там, на острове, она могла бы сказать что-нибудь о себе, но эти…
древняя история молодости моей бабушки тогда меня не интересовала. Тяжело
сердце молодых. Мы смотрели на бабушку с любовью, связывающей
с уважением, но также и с критикой возраста нашего щенка, и даже
с некоторым чувством нашего превосходства. Бабушка сказала о себе, что она
космополиты, мы были ярыми поляками.
*
* *
После восшествия Александра II на престол и окончания Крымской войны
император поручил Эмерику Чапскому осмотреть южные провинции.
России и послевоенных территорий Крыма, частично до сих пор
оккупированных победоносными союзными армиями. Во время этих


urzędowych podróży pisał Czapski do żony z Ufy, Moskwy, Niżnego
Nowogrodu – ale na wiadomość o jej słabości wrócił natychmiast do
Stańkowa (jak pisze babcia – à tire d’aile
[37] ) i wyprawił ją statkiem
z Kronsztadu za granicę. Miała odbyć dwie kuracje w Nauheim i Boulogne￾sur-Mer. Rodzice czekali na nią w Niemczech ze starą panią Gustawową
Stackelberg i jej najmłodszą córką Eleonorą (Lory), rozwiedzioną baronową
Decazes.
*
* *
Zaopatrzony w szerokie pełnomocnictwa, przeprowadził Czapski
inspekcję prac fortyfikacyjnych, cmentarzy i osad wojskowych oraz
z polecenia Wielkiej księżnej Heleny – wojskowego szpitalnictwa i pracy
sióstr miłosierdzia
[38] . Z tej podróży, odbytej wiosną i latem 1856 roku,
zachowały się w Monrepos, siedzibie Nicolayów, wśród pudeł
korespondencji rodzinnej, odpisy listów dziadka, zrobione ręką babki;
Quelques courts extraits de lettres
[39] pisanych z Petersburga, Odessy,
Bałakławy, Symferopola, Inkermanu, Bakczysaraju i Bierdiańska. W czasie
mojej bytności w Monrepos (w Finlandii) w 1938, na rok przed wojną
sowiecko-fińską, wyprosiłam z domowego archiwum kilka cennych
pamiątek, między innymi te fragmenty listów dziadka.
Przez swoje ożenienie wszedł Emeryk Czapski w środowisko
wojskowych i dyplomatów na służbie rosyjskiej. I do tego środowiska się
przystosował. Był ugodowcem z przekonania i wstąpił na służbę państwową
jako lojalny poddany cesarstwa.
Przy zdawaniu Bałakławy przez Anglików władzom rosyjskim, w lipcu
1856 roku, pisał do żony:
„Okropne dla Rosjanina było porównanie tych obu armii…”.

он писал своей жене из Уфы, Москвы, Нижнего, в официальные поездки.
Новгород — но по весточке о ее слабости он сразу же вернулся в
Стенкова. (как пишет бабушка — à tire d’aile)
[37] ) и он забрал ее на корабле
из Кронштадта за границей. Она должна была пройти две процедуры в Наухайме и Boulogne￾sur-Mer. Ее родители ждали ее в Германии со старой госпожой Густавовой.
Стэккельберг и ее младшая дочь Элеонора (Лора), разведенная баронесса.
Деказис.
*
* *
Ему были выданы обширные доверенности, которыми руководил Чапский.
обследование фортификационных работ, кладбищ и военных поселений и
по приказу великой княгини Елены — военное гостеприимство и работа.
сестры милосердия
[38] . Из той поездки весной и летом 1856 года,
сохранившихся в Монрепосе, в штаб-квартире Николая, среди коробок.
семейная переписка, копии писем дедушки, сделанные бабушкиной рукой;
Топливные суды доплаты к арендной плате
написанная в Санкт-Петербурге, Одессе,
Балаклава, Симферополь, Инкерман, Бакчисарай и Бердяньска. Со временем
мое пребывание в Монрепосе (Финляндия) в 1938 году, за год до войны.
Советско-финляндский, я попросил кое-что ценное…
памятные вещи, включая фрагменты дедушкиных писем.
Своим браком Эмерик Чапски вошел в среду.
военных и дипломатов на русской службе. И в этих условиях
приспособленный. Он был примирителем по приговору суда и поступил на государственную службу.
как верный подданный империи.
Когда англичане передали Балаклаву российским властям, в июле…
1856, он написал своей жене:
«Для русского было ужасно сравнивать две армии…»


Nigdy nie próbował spolszczyć żony ani skłonić jej do zmiany wyznania.
Dziadek twierdził, że chciałby z synów zrobić des Grecs ou des Romains
[40] –
ale co to miało znaczyć? Nasza prababka Karolowa Czapska
(Obuchowiczówna) zapłakała, kiedy wnuki przemówiły do niej per
„babuszka”. Dopiero na uniwersytecie w Dorpacie koledzy Polacy, m.in.
Józef Weyssenhoff i Bronisław Kader, nauczyli obu braci mówić poprawnie
po polsku.
Lojalny stosunek Emeryka Czapskiego wobec Rosji odmienił się po
powstaniu 1863 roku. Powstanie załamało liberalną politykę Aleksandra II,
a wzrastająca niechęć okazywana Czapskiemu, wicegubernatorowi
Petersburga, jako Polakowi skłoniła go do wystąpienia ze służby.
*
* *
Czy w Suddenbach, czy w Roop, siedzibie jej stryja, ambasadora Piotra
Meyendorffa, poznała nasza babka i pokochała swego stryjecznego brata
Aleksandra, syna Piotra? Skąd dotarła do nas, dzieci, wiadomość o tej idylli
jej młodości? Nad jej biurkiem w Stańkowie wisiał portret młodzieńca
w czerwonym mundurze z akselbantami
[41] , o jasnych wijących się włosach.
Pamiętam wdzięk tej postaci i przechylenie kędzierzawej głowy; zginął pod
Sewastopolem na forcie Małachowskim. Na biurku babci leżały kule
armatnie zebrane prawdopodobnie przez dziadka na gruzach fortu. Ten
portrecik i te kule towarzyszyły babci przez całe jej życie, doczekały wieku
świadomości jej wnuków, ciekawiąc nas i wzruszając, podobnie jak stare
brzozy na wyspie pamiętały ją młodą, a jej śliczna ręka, w późnej jeszcze
starości, dotykała tych kul-przycisków. Zniknęły razem ze Stańkowem
i portretem młodzieńca w czerwonym mundurze.

Он никогда не пытался опылить свою жену или заставить ее изменить свою религию.
Дедушка утверждал, что он хочет, чтобы его сыновья — греки или римляне…
[40] –
но что это значит? Наша прабабушка, Каролова Чапска…
(Бобби) она плакала, когда ее внуки разговаривали с ней.
«бабушка». Только в Дерптском университете мои польские коллеги, в частности.
Юзеф Вейсенхофф и Бронислав Кадер, в частности, научили обоих братьев правильно говорить.
на польском.
Лояльное отношение Эмика Чапского к России изменилось после того, как
восстание 1863 года. Восстание нарушило либеральную политику Александра II,
и растущее нежелание, проявленное к Чапски, вице-губернатору.
Петербургский Совет, как поляк, заставил его уйти со службы.
*
* *
Будь то в Садденбахе или Рупе, штаб-квартира ее дяди, посла Питера.
Мейендорф, познакомился с нашей бабушкой и любил брата ее дяди.
Александр, сын Питера? Откуда это взялось, дети, новости об этой идиллии
ее молодости? Портрет молодого человека, висящего над ее столом в Станькове.
в красной форме с аксельбантами
[41] с легкими извилистыми волосами.
Я помню очарование этой фигуры и наклон его кудрявой головы; он умер под
Севастополь в форте Малаховский. Пули лежали на столе у бабушки.
пушки, вероятно, собранные дедушкой на развалинах крепости. Данный сайт
портрет и эти костыли сопровождали бабушку всю ее жизнь, жили, чтобы увидеть возраст.
сознания ее внуков, любопытных и трогательных, как и старых.
берёзы на острове помнят её молодость, и её красивую руку, всё ещё опаздывающую.
старость, она дотронулась до этих пулевых кнопок. Они исчезли вместе со Станько.
и портрет молодого человека в красной форме.


Ani jednego całego domu, ani szczątka dachu, Jerozolima zburzona
przez Rzymian – pisał Czapski, zwiedzając ruiny sewastopolskich fortów. –
Widząc to gniazdo męczenników, kapitan i ja płakaliśmy jak dzieci… Same
cmentarze, pociski rozrzucone i trupi fetor…”
Jedno z przedmieść Paryża, w którym przemieszkaliśmy w młodości
kilka lat, nosi nazwę sewastopolskiego fortu, zdobytego ostatecznie przez
Francuzów. Ale kto pamięta dziś, że Malakoff to Małachow Kurgan, kto
pamięta, ilu w ciągu tej morderczej wojny zginęło żołnierzy różnych nacji,
nie wiedząc, po co mają bronić Sewastopola i po co go zdobywać!
„Wszędzie pijani francuscy marynarze, urągający Rosjanom. Z pułku
Suzdalskiego na tysiąc ludzi zostało czterystu, z sześciu batalionów strzelców
– stu z tysiąca” – a dalej: „Sądzę, że alianci zawdzięczają swoje sukcesy
wyłącznie naszej nikczemnej administracji. Biedny cesarz Aleksander, jakie
stajnie Augiasza wypadnie mu oczyścić! Oby Bóg udzielił mu sił i odwagi
dla spełnienia tego zadania”.
To samo niedbalstwo, prostacka niefachowość i nieodpowiedzialność
panowały w szpitalnictwie, gdzie Czapski musiał staczać walki z chirurgami￾rzeźnikami, broniąc życia żołnierzy lub chroniąc rannych od masowych
amputacji.
Ale szpitalnictwo i warunki sanitarne w armii angielskiej były
w początkach wojny krymskiej omal równie zaniedbane jak w armii
rosyjskiej. Żołnierze nawet lekko ranni umierali od zakażeń, tyfusu,
dyzenterii, głodu i chłodu. W braku wszelkich środków dezynfekcyjnych,
wobec brudu i zaniedbania gmachów przeznaczonych na szpitale, każda
nieomal rana stawała się śmiertelna.
W Bałakławie był Czapski przedstawiony Miss Florence Nightingale,
która podjęła się reformy szpitalnictwa angielskiego. Jej żelazna wola

Ни одного целого дома, ни одной крыши, Иерусалим снесен.
римлянами», — писал Чапский, посещая руины севастопольских фортов. –
Видя это гнездо мучеников, мы с капитаном плакали, как дети… сам по себе.
кладбища, пули разбросаны и мертвый зародыш…»
В одном из пригородов Парижа, где мы жили в молодости…
через несколько лет его называют Севастопольским фортом, в конце концов захваченный
Французы. Но кто помнит сегодня, что Малакофф — это Малахов Курган, который…
он помнит, сколько солдат разных народов погибло в этой убийственной войне,
не зная, почему они должны защищать Севастополь и получить его!
«Пьяные французские моряки повсюду, кусающие русских. Из полка
У Суздальского осталось четыреста человек из шести батальонов стрелков.
— «Я думаю, что союзники обязаны своими успехами.
исключительно нашей грязной администрации. Бедный император Александр, что
Конюшни Аугии будут убраны за ним! Пусть Бог даст ему силы и мужества
для этой задачи».
Та же небрежность, простая некомпетентность и безответственность…
была госпитализация, где Чапскому приходилось сражаться с chirurgami￾rzeźnikami, защищая жизнь солдат или защищая раненых от масс.
ампутации.
Но госпиталь и санитарные условия в английской армии были
в ранней Крымской войне почти так же запущена, как и в армии.
Русский. Солдаты, даже слегка раненые, умирали от инфекции, от сыпного тифа,
дизентерия, голод и озноб. В отсутствие всех дезинфицирующих средств,
в связи с грязью и пренебрежением больничными зданиями, каждое из них
рана чуть не стала смертельной.
В Балаклаве Чапский познакомился с мисс Флорентийской соловьей,
который провел реформу английского гостеприимства. Её железная воля


 

fachowe przygotowanie, rozum męża stanu, geniusz organizacyjny
i całkowite poświęcenie się sprawie pozwoliły jej przezwyciężyć niechęć
ministra wojny i apatię, a także złośliwy upór miejscowych władz
sanitarnych.
„Nie ma tu urzędnika, który by nie chciał zawlec mnie na stos, niby jaką
nową Joannę d’Arc – pisała do Sidneya Herberta. – Ale widzę, że minister
jest bezsilny wobec mnie, bo kraj jest ze mną… oto moje położenie…”
[42] „W Bałakławie – pisał Czapski – zwiedziłem szpitale angielskie
i poznałem Miss Nightingale, sławną siostrę miłosierdzia, młodą i bogatą”.
Tylko tyle w listach dziadka – niestety! Florence miała wtedy lat
trzydzieści sześć. Gdy zaraziła się tyfusem, ogolono jej głowę, rzecz dla
kobiet w owe czasy omal hańbiąca. Ale zaledwie uleczona i bardzo jeszcze
słaba, wróciła do Bałakławy na poprzednie stanowisko kierownicze. Włosy
jej już odrastały drobnymi loczkami, co przy jej delikatnych rysach
i szczupłości nadawało jej wygląd omal chłopięcy.
Pełno w tych fragmentach listów Czapskiego do żony rzeczowych
spostrzeżeń i szczegółowych opisów, obok najgorętszych słów miłości
i tęsknoty.
„Pogardzam sobą, że mogłem Cię opuścić. Twój dagerotyp mam zawsze
na moim biurku (…). Przyrzeknij mi, że nigdy mnie nie opuścisz (…). Co za
okropność rozstanie, co za ohyda te poczty (…). Ten list dojdzie Cię dopiero
za miesiąc – a kiedy nadejdzie Twoja odpowiedź?”
Wspaniała zatoka Bałakławy otoczona wysokimi górami, ruiny
genueńskiej fortecy w chmurach zachwyciły dziadka.
Te zamki, połamane zwaliska bez ładu,
Zdobiły cię i strzegły, o niewdzięczny Krymie!
Dzisiaj sterczą na górach jak czaszki olbrzymie,

профессиональная подготовка, государственный ум, организаторский гений
и полная преданность делу преодолела свое нежелание
военного министра и апатии, а также злонамеренного упрямства местных властей.
Санитария.
«Здесь нет ни одного чиновника, который не хотел бы тащить меня на кол, как, например, то.
новую Жанну д’Арк, она написала Сидни Герберту. — Но я вижу, что министр
бессильна против меня, потому что страна со мной… …это моя позиция…»
[42] «В Балаклаве, — писал Чапский, — я посещал английские больницы.
и я встретил мисс Найтингейл, знаменитую сестру милосердия, молодую и богатую.»
Это все в дедушкиных письмах — к сожалению! Флоренции тогда было много лет.
тридцать шесть. Когда у неё начался брюшной тиф, её голова была побрита, что-то вроде…
женщин в те дни почти позорно. Но только исцелился и до сих пор
слабая, она вернулась в Балаклаву на прежнюю руководящую должность. Волосы
она уже выросла с крошечными локонами, которые с ее нежными чертами
и стройная была почти мальчишеской внешностью.
Эти фрагменты писем Чапского своей жене полны
наблюдения и подробные описания, наряду с самыми горячими словами любви…
и тоска.
«Я презираю себя за то, что бросил тебя. У меня всегда есть твой дагерротип
на моем столе… Обещай мне, что никогда не бросишь меня (…). Что за
какое ужасное расставание, какая мерзость эти почтовые отделения… Это письмо придет только к тебе
через месяц — и когда придет твой ответ?»
Великолепная Балаклавская бухта, окруженная высокими горами, руинами…
генуэзской крепости в облаках восхитил моего дедушку.
Эти замки, разбитые, разваливаются на части,
Они схватили и охраняли тебя, неблагодарный Крым!
Сегодня они стоят на горах, как гигантские черепа,


W nich gad mieszka lub człowiek podlejszy od gadu
[43] .
Organizacja obozu angielsko-francuskiego nasuwała mu smutne refleksje
i gorzkie porównania.
Przy inspekcji szpitali i cmentarzy, paleniu zwłok niepogrzebanych,
a raczej stosów kości ludzkich i strzępów mundurów, wspomina Czapski te
tysiące żołnierzy, którzy tu umarli, zginęli z głodu i chorób, oślepli przy
budowie podziemnego akweduktu, dziesięć wiorst długiego, który okazał się
zbyteczny, jako że poziom wody w rzece Czornaja się obniżył. Nie miał
Czapski słów dla napiętnowania niedbałości poprzedniego wielkorządcy
Rosji południowej, księcia Woroncowa.
„Wychował całe pokolenie urzędników godnych szubienicy, cała armia
i jej wadliwa administracja dostała się w ich ręce…”
Po tych opisach grozy, zaprzepaszczenia całych pułków, następuje relacja
o spotkaniu z dowódcami wczoraj jeszcze wrogich armii francusko￾angielskich, o ich uprzejmości, koleżeństwie, niemal braterskim do niego
stosunku. Generał Pelissier, głównodowodzący armią francuską, soldat
brusque, mais franc et loyal
[44] – zaprasza go na obiad, opowiada całe swoje
życie i wyznaje głęboki szacunek, który żywi dla księcia Gorczakowa, oraz
zamiar odwiedzenia Warszawy, jedynie by uściskać mu rękę.
Głównodowodzący zbrojnych sił rosyjskich w wojnie krymskiej, został
następnie książę Michał Gorczakow namiestnikiem cara w Królestwie
Polskim. Dla Polaków życzliwy, odwołany w 1861, umarł tego roku
w Warszawie i, zgodnie z jego ostatnią wolą, został pochowany
w Sewastopolu.
Czapski zwiedza jeszcze Inkermann, postępuje śladami wojny,
cmentarzami całych pułków rosyjskich zepchanych w górskie wąwozy i tam
zmasakrowanych – ale na okręcie, nocą, pod niebem południowym wracają

В них живет рептилия, или человек, который паршивее рептилии.
[43] .
Организация англо-французского лагеря дала ему печальные размышления.
и горькие сравнения.
При осмотре больниц и кладбищ, сжигая непогребенные трупы,
вернее, кучи человеческих костей и клочья униформы, Чапский вспоминает эти
тысячи солдат, которые умерли здесь, умерли от голода и болезней, ослепленные
строительство подземного акведука, длиной в десять поворотов, который оказался
лишним, так как уровень воды в реке Черная понизился. У него не было
Снимает шляпу, чтобы заклеймить небрежность предыдущего великого правительства.
Юг России, князь Воронцов.
«Он вырастил целое поколение чиновников, достойных виселицы, целую армию.
и ее несовершенная администрация попала в их руки…»
После этих описаний ужаса, потери целых полков, следует рапорт.
о встрече с командирами вчерашних все еще враждебных армий francusko￾angielskich, об их вежливости, товариществе, почти братском с ним.
совокупления. Генерал Пелиссье, главнокомандующий французской армией, солдат.
brusque, mais franc et loyal
[44] — приглашает его на ужин, рассказывает все.
живет и исповедует глубокое уважение к князю Горчакову, и
намерение посетить Варшаву, только чтобы пожать ему руку.
Главнокомандующий Вооруженными силами России в Крымской войне, был
затем князь Михаил Горчаков, наместник царя в Царстве.
Польский. Для поляков, любезно отмененных в 1861 году, умерших в том же году.
в Варшаве и, согласно его последнему завещанию, был похоронен
в Севастополе.
Чапский все еще посещает Инкерман, следит за следами войны,
кладбища целых российских полков толкали в горные овраги, то туда…
убитые — но на корабле, ночью, под южным небом, они возвращаются.


wspomnienia: „…Ponad tym światem niewidzialnym czułem twoją obecność,
byłaś moim wyrzutem sumienia i nadzieją, (…) musimy wspólnie odbyć
podróż morską i nie zwlekając, trzeba być młodym, aby kochać
i rozkoszować się przyrodą”.
Służba wojskowa trwała w Rosji od piętnastu do dwudziestu lat.
Żołnierze zdani na samowolę dowódców, poddani żelaznej dyscyplinie, byli
traktowani gorzej od bydła. Ale niezależnie od podziwu Emeryka Czapskiego
dla cywilizacji angielskiej stosunek do szeregowych w wojsku brytyjskim nie
był o wiele lepszy.
Reformy Miss Nightingale, mające na celu uszanowanie człowieka
w żołnierzu, zmniejszenie śmiertelności w szpitalach, ograniczenie pijaństwa,
umożliwienie przesyłek części żołdu do rodzin w kraju, były przyjmowane
przez władze brytyjskie z niechęcią i niedowierzaniem. Opinia o żołnierzu
wśród samych Anglików była najgorsza. „Czarne owce” zaciągały się do
wojska. Wellington mówił o swojej zwycięskiej armii, że składa się
z najniższych warstw ludności, tych, co się zaciągają, by móc się spijać.
Nikt z wyższych wojskowych nie interesował się szpitalnictwem ani
losem rannych i ozdrowieńców. „Rozpuści pani to bydło! Vous allez gâcher
ces brutes” – ostrzegano Florence Nightingale.
Lord Stratford, od 1807 roku trzykrotnie mianowany ambasadorem
brytyjskim w Turcji, z władzą na tym stanowisku niemal dyktatorską, lubił
obcować z wielkimi tego świata, szpitale żołnierskie go nie obchodziły. Nie
ruszał się bez dwudziestu pięciu osób służby i niezliczonych skrzyń srebra
stołowego; dwa lata wojny przebył w swoim wspaniałym pałacu na wybrzeżu
Bosforu, podczas gdy armia brytyjska dogorywała o krok od niego.
W tym samym czasie kiedy Emeryk Czapski odbywał swoją podróż

воспоминания: «…над этим невидимым миром, я почувствовал твое присутствие.
ты была моей виноватой совестью и моей надеждой, (…) нам нужно иметь
морское путешествие и, без промедления, ты должен быть молодым, чтобы любить
и наслаждаться природой.»
Военная служба в России длилась от пятнадцати до двадцати лет.
Солдаты, зависящие от произвольных командиров и подчиняющиеся железной дисциплине, были
обращались хуже, чем со скотом. Но, несмотря на восхищение Эмерики Чапски.
для английской цивилизации, отношение к рядовым в британской армии не
было намного лучше.
Реформы мисс Найтингейл, чтобы уважать человека.
в солдате, снизить смертность в больницах, уменьшить пьянство,
для обеспечения возможности отгрузки части заработной платы семьям, находящимся в стране, принимались
британскими властями с негодованием и неверием. Мнение солдата
среди самих англичан был худшим. «Черная овца» зачислена в
в армию. Веллингтон сказал о своей победной армии, что она состоит из
из низших слоев населения, тех, кого останавливают, чтобы напиться.
Никто из высокопоставленных военных не интересовался гостеприимством или
судьба раненых и целителей. «Ты подведешь скот! Vous allez gâcher
выгребные ямы» предупреждала Флоренс Найтингейл.
Лорд Стратфорд, с 1807 года, трижды был послом…
Британцы в Турции, с почти диктаторской властью в этом положении, ему нравилось…
чтобы иметь дело с великими мира сего, солдатским госпиталям было наплевать на него. Не .
он двинулся без двадцати пяти слуг и бесчисленных серебряных ящиков.
Он провел два года войны в своем великолепном дворце на побережье.
Боспор, в то время как британская армия не отставала от него.
В то же самое время, когда Эмерик Капски совершал свое путешествие.


inspekcyjną po Krymie, generał Władysław Zamoyski rozformowywał
w Skutari swoją dywizję, owoc tylu zabiegów dyplomatycznych, tylu nadziei
pokładanych w Koalicji
[45] . Pięknie umundurowany, uzbrojony i wyćwiczony
zastęp polski nie powąchał nawet prochu w tej wojnie. Zwycięstwo mocarstw
zachodnich w niczym nie zmieniło położenia Polski – nadzieje pogasły.
Generałowa Zamoyska słyszała o Miss Nightingale i nie mogła nie
zainteresować się jej działalnością, mając wyostrzony zmysł dla spraw
społecznych; niestety, nie poznała jej. Generał Zamoyski nie życzył sobie
prawdopodobnie zbliżenia żony z osobą tej miary inicjatywy i niezależności.
Na którymś z obiadów w ambasadzie brytyjskiej lord Stratford usiłował
wytłumaczyć Jadwidze Zamoyskiej, że losy Polski są ostatecznie
przesądzone, że synowie jej będą zmuszeni pogodzić się z tym faktem,
przyjmując rosyjską lub pruską narodowość, ale generałowa odpaliła mu
oburzona, że raczej by synów zabiła, niżby się mieli sprzeniewierzyć sprawie
narodowej. Lord zaczerwienił się aż po nasadę śnieżnobiałych włosów
i zamilkł na resztę obiadu. Ale w nocy bezsennej ułożył elegię, bo chętnie
bawił się poezją w wolnych chwilach. Elegię na chwałę Polski, której
ostatnia zwrotka brzmi:
I kiedy się przerwie czas ciszy spokojny
I znowu miecz błyśnie i zagrzmi głos wojny
Ja wierzę, że przyjdzie dzień ten!
I Polska powstanie, ożyje – zobaczysz –
Ożyje, broń chwyci, zwycięży, przebaczy!
Jak piękny, jak jasny to sen!
(Tłum. St. Baliński)
W oryginale ostatnie wiersze brzmią:

Инспекция Крыма, генерал Владислав Замойский расформировывал
в Скутари, его разделение, плод стольких дипломатических усилий, стольких надежд.
помещённый в Коалицию
[45] . Красиво одетый, вооруженный и обученный.
В этой войне польские войска даже не чувствовали запаха пороха. Победа сил
Ситуация в Польше ничего не изменила на Западе — надежды угасли.
Генерал Замойская услышала о мисс Соловей и не смогла
проявлять интерес к своей деятельности, имея более четкое представление о вопросах
общества; к сожалению, она не узнала его. Генерал Замойский не пожелал
вероятно, приближая вашу жену к человеку этой меры инициативы и независимости.
На одном из обедов в британском посольстве лорд Стратфорд попытался
объяснить Ядвиге Замойской, что судьба Польши, в конце концов.
что ее сыновья должны будут принять это,
принимая русскую или прусскую национальность, но генерал стрелял в него.
возмущена тем, что она убьет своих сыновей, вместо того, чтобы они присвоили это дело.
национальный. Господь покраснел к корням белоснежных волос…
и он молчит до конца обеда. Но в бессонную ночь, он придумал элегантность, потому что ему нравилось.
он играл с поэзией в свободное время. Элегантность во славу Польши, которая
последняя строфа:
И когда ты нарушаешь время молчания
И снова сияет меч и звучит голос войны.
Я верю, что этот день придет!
И Польша восстанет, оживет, вы увидите —
Он оживет, оружие схватит, победит, простит!
Как красиво, как ярко эта мечта!
(Толпа святого Балинеса)
В оригинале звучат последние строки:


Hurrah! for Poland! Lo! she lives,
She combats – vanquishes – forgives! –
How sweet, how bright the dream!
[46] Czy Emeryk Czapski coś wiedział o akcji wojskowo-dyplomatycznej
stronnictwa Czartoryskiego, o kozackich pułkach Czajkowskiego-Sadyka
Paszy na Dobrudży i oddziałach formowanych w Skutari pod naczelnym
dowództwem brytyjskim? O ile zasłyszał o tych staraniach, nie przypisywał
im zapewne żadnego znaczenia. Cóż warte były te intrygi emigrantów
polskich wobec potęgi Rosji i zaufania pokładanego w młodym cesarzu i jego
wolnościowej polityce? Piotr Meyendorff, stryj żony Czapskiego, ambasador
rosyjski przy dworze pruskim, już w 1848 pilnie baczył, aby książę Adam
Czartoryski nie był przyjęty przez króla i aby w tym przełomowym dla
absolutyzmu roku wpływy Polaków nie zaważyły na polityce królewskiej,
grożącej wojną z Rosją. Ambasador rosyjski ostrzegał ministra pruskiego
przed niewdzięczną i buntowniczą szlachtą polską.
(„Nie należy pobłażać tej szlachcie usiłującej wszelkimi sposobami
podkopywać rząd i wszczynać bunty przy każdej sprzyjającej okoliczności”)
[47] .
Pokój zawarty na kongresie paryskim, mimo zabiegów emigracyjnych
dyplomatów, dobrej woli Napoleona III, Palmerstona i lorda Clarendona,
przesądził sprawę Polski. Nie była nawet wymieniona w rezolucjach
kongresu, jako zagadnienie dotyczące wewnętrznej polityki Rosji.
Pełnomocnik Aleksandra II, hrabia Orłow, obiecywał w jego imieniu
swobody religijne, polskie szkolnictwo, autonomię Królestwa, powszechną
amnestię… Skończyło się na warunkowej amnestii i dwukrotnym upomnieniu
Polaków przez cara w czasie jego pobytu w Warszawie: „Point de
rêveries!”
[48] .

Ура! За Польшу! Ло! она жива,
Она борется — побеждает — прощает! –
Как мило, как яркий сон!
[46] Знал ли Эмерик Чапский что-нибудь о военно-дипломатических действиях…
из партии Чарторийского, казачьих полков Чайковского-Садика.
Питание на Добруже и образовавшиеся в Скутари ветви под руководством вождя
с британским командованием? Насколько он слышал об этих усилиях, он не приписывал
они, наверное, не имеют значения. Ну, чего стоили интриги этих эмигрантов.
польского народа перед лицом власти России и доверия, оказанного молодому императору и его
политика свободы? Питер Мейендорф, дядя жены Чапского, посол.
русский при прусском дворе, еще в 1848 году он был осторожен, чтобы принц Адам
Чарторыски не был принят королем и что в этом прорыве для
Абсолютизм года влияние поляков не повлияло на королевскую политику,
угрожая войной с Россией. Российский посол предупредил прусского министра
перед неблагодарным и мятежным польским дворянством.
(«Не потакайте этому благородству, пытаясь любыми способами
подорвать правительство и начать восстание при любых благоприятных обстоятельствах»).
[47] .
Зал, включенный в парижский конгресс, несмотря на процедуры эмиграции.
дипломатов, доброй воли Наполеона III, Палмерстона и лорда Кларендона,
решил польское дело. Это даже не было упомянуто в резолюциях
Конгресса, как вопрос внутренней политики России.
Полномочный представитель Александр II, граф Орлов, пообещал от его имени…
религиозные свободы, польское образование, автономия Королевства, всеобщая
амнистия… Она закончилась условной амнистией и двойным напоминанием…
Поляки у царя во время его пребывания в Варшаве: «Точка де
Реверы!»
[48] .


Czy Emeryk Czapski znał Sonety krymskie? W liczbie towarzyszy
podróży Mickiewicza byli jego krewni, Henryk Rzewuski i Karolina
Sobańska. We fragmentach zachowanej korespondencji Czapskiego nie ma
żadnej wzmianki o poecie, a przecie Mickiewicz uwiecznił w Sonetach te
same miejsca, którymi dziadek nasz w swej podróży tak się zachwycał:
Bakczysaraj, dawny pałac chanów krymskich, meczet, grobowce, Czatyrdah
i Ałusztę.
„Widok ze szczytu jest wspaniały, z jednej strony morze i statki podobne
do mew, Symferopol, Ałuszta itd. Słońce zachodziło. Nie jestem w stanie
opisać Ci barwy przestrzeni i wrażeń doznanych na widok płynących pod
stopami perłowo-białych obłoków (…) Jakże byłem wzruszony i jak
nieszczęśliwy, że nie byłaś przy mnie”.
Drżąc muślemin całuje stopy twej opoki,
Maszcie krymskiego statku, wielki Czatyrdahu!
O minarecie świata! o gór padyszachu!
Ty, nad skały poziomu uciekłszy w obłoki,
Siedzisz sobie pod bramą niebios, jak wysoki
Gabryjel pilnujący edeńskiego gmachu.
Czatyrdah
Krótka chwila olśnienia pięknościami Krymu i znów urzędnik cesarski
wraca do spraw służbowych, do ciężkich nadużyć, które wykrywał na
każdym kroku. Bolała go nędza i śmierć tysięcy żołnierzy rosyjskich,
pochłoniętych przez ten niedorzeczny konflikt wojenny. W lipcu następca
księcia Woroncowa, książę Aleksander Stroganow, zlecił Czapskiemu
przeprowadzenie w Bierdiańsku i Melitpolu olbrzymiego śledztwa (une
enquête monstre). Sprawa była zbyt poważna, nie mógł się wymówić,
chodziło o życie około tysiąca ludzi. „Coś pomiędzy handlem Murzynami

Знал ли Эмерик Чапский крымские сонеты? По количеству компаньонов
Путешествия Мицкевича были его родственниками, Генрихом Ржевуски и Каролиной.
Собаньска. В фрагментах сохранившейся переписки Чапского нет
никаких упоминаний о поэте, и Мицкевич увековечил в Соннтах тех.
те самые места, где наш дедушка был так взволнован своим путешествием:
Бахчисарай, бывший дворец Крымского хана, мечеть, гробницы, Чатырда
и Алушту.
«Вид сверху великолепен, с одной стороны, на море и подобные корабли.
чаек, Симферополя, Алушты и др. Солнце садилось. Я не могу
описать вам цвета пространства и впечатления, которые вы испытываете от вида внизу.
с ногами жемчужно-белых облаков (…) Как тронута я была и как
несчастлив, что тебя не было со мной.
Муслин целует ноги твоей скалы,
У вас есть крымский корабль, великая Чатырда!
О минарете мира! …горы Падишаха!
Ты, через скалы уровня, столкнешься с облаками,
Ты сидишь под небесными воротами, как высоко…
Габриэль охраняет здание «Эдем».
Чатырда
Короткий момент ослепления красотами Крыма и снова императорский чиновник.
он возвращается к делу, к тому жестокому обращению, которое он обнаружил на
на каждом этапе пути. Он пострадал от страданий и смерти тысяч русских солдат,
поглощенный этим нелепым военным конфликтом. В июле преемник
Князь Воронцов, князь Александр Строганов, заказчик Чапский
проведение огромного расследования в Бирджанске и Мелитполе (une
enquête monstre). Дело было слишком серьезным, он не мог найти оправдания,
это была тысяча жизней. «Что-то между торговлей негров


a machinacją w rodzaju Gogolowskich Martwych dusz” – pisał do żony.
Śledztwo było tajne, Czapski nie mógł podać szczegółów.
„Kiedy się pomyśli – pisała dwudziestoczteroletnia Florence Nightingale
– że setki i tysiące ludzi cierpią – że w każdej ruderze rozgrywają się tragedie
urągające wszelkiej sympatii (…) I że to nie narusza obrotu światów i że glob
ziemski dopełnia swego nieubłaganego biegu w lodowatym blasku gwiazd
i ciszy wieczystej (…), śmierć zdaje się nieraz lepsza aniżeli życie za taką
cenę”.
W połowie XIX wieku nawiedziła Anglię klęska głodowa. Żelazne prawa
industrializacji Europy wyludniały wsie, przepełniając miasta. Wśród tego
wykorzenionego i bezdomnego tłumu robotniczego szerzyły się choroby,
pijaństwo, prostytucja. Wyzysk robotników nie był ograniczony żadną
ustawą, okresowe bezrobocia rzucały ich na bruk, bez jakiejkolwiek opieki
społecznej, bez zasiłków żadnych.
Cecylia Działyńska, zwiedzająca w towarzystwie siostry, generałowej
Zamoyskiej, i jej męża Anglię w 1858 roku, dopełnia ten obraz opisem
Glasgow w liście do matki: „Glasgow, miasto fabryczne, niezliczona moc
robotników nad wieczorem i ta okropna nędza dzieci i kobiet, brud,
opuszczenie i łachmany, pijacy, krzyki, tłok, dym okropny, mgła, sadza,
kominy i ognie. Nigdzie tyle dzieci nie widziałam i na Chwaliszewie
[przedmieście Poznania] tyle brudu nie ma, co tutaj. Wszystko bose,
rozczochrane, poobdzierane nad wszelki wyraz, ale ruch i życie niezmierne,
ulice ogromne, piękne, życie tanie, towar łatwy i dobry…”.
Mało ludzi, wówczas uprzywilejowanych, zdawało sobie sprawę z tego
groźnego stanu rzeczy, który nie naruszał obrotu światów. Karety pańskie
krążyły nadal po Europie, wtaczane już z całą swoją zawartością na
platformy żelaznych kolei. W Récit d’une Soeur czytamy o balach,
koncertach, teatrach, pielgrzymkach, poznajemy kronikę towarzyską Rzymu,

и махинации вроде «Мертвых душ Гоголя», — писал он своей жене.
Расследование было секретным, Чапский не мог сообщить подробностей.
«Когда ты думаешь об этом», написала 24-летняя Флоренс Найтингейл…
— что сотни и тысячи людей страдают, что трагедии происходят в каждой хижине.
…и что это не влияет на течение миров, и что мир…
Земля завершает свой неумолимый ход в ледяном свете звезд.
и вечная тишина (…), смерть иногда кажется лучше, чем жизнь для таких
цена».
В середине 19 века Англия была охвачена голодом. железные законы
Индустриализация Европы была депопулирована деревнями, заполняя города. Среди них
выкорчеванные и бездомные рабочие толпы распространяли болезни,
пьянство, проституция. Эксплуатация трудящихся не ограничивалась никакими
по закону, периодическая безработица бросала их на булыжники, без всякого ухода.
социальные, никаких льгот.
Сесилия Дзялынская, в гостях у своей сестры, генерала.
Замойская и ее муж Англия в 1858 году дополняют картину описанием.
Глазго в письме к матери: «Глазго, фабричный город, бесчисленная сила
рабочие за вечер и ужасные страдания детей и женщин, грязь,
уходить и тряпки, пьяницы, крики, поршни, ужасный дым, туман, сажа,
дымоходы и пожары. Я нигде не видел столько детей, и во славу Господа.
[пригород Познани] здесь не так много грязи, как здесь. Все босиком,
взъерошенный, лишенный всякого выражения, но движение и жизнь неизмеримы,
огромные улицы, красивая, дешевая жизнь, легкий и хороший товар…».
Немногие люди, привилегированные в то время, знали об этом.
опасное положение вещей, которое не повлияло на ход мировых событий. Ваши машины скорой помощи
все еще циркулировали в Европе, уже раскатанные со всем их содержимым на
железные железнодорожные платформы. В «Récit d’une Soeur» мы читали о шарах,
концерты, театры, паломничества, мы узнаем о социальной хронике Рима,


Florencji, Paryża, ale w tej rozległej panoramie różnych zdarzeń nie ma ani
jednej wzmianki o zastępach ludzi, którzy dźwigali ciężar tego świetnego
bytu (brillante existence). Dla ubogich miały nabożne osoby drobną monetę
jałmużny. Z różnych krańców Europy ludzkim potem zdobyte płynęły
pieniądze na utrzymanie tego blasku, kształcące podróże, posagi córek,
klejnoty, karty… Taka była ta „słodycz istnienia” w połowie XIX wieku dla
szczupłej warstwy wybrańców losu chrześcijańskiego społeczeństwa Europy.
Kto z tych zasobnych i zabezpieczonych doznawał niepokoju, przewidywał
przewroty?
Na tle umysłowości korespondentek pani Craven (Récit d’une Soeur) listy
Emeryka Czapskiego wyróżniają się humanitaryzmem. Umiał patrzeć
i widzieć krzywdę, współczuć jej, sądzić winnych, wyciągać wnioski, myśleć
o naprawie.
[36] gryfon – pies myśliwski
[37] (fr. dosł.) z łopotem skrzydeł
[38] Wielka księżna Helena (Karolina ks. Wirtemberska), żona w. ks. Michała
Pawłowicza, była inicjatorką pierwszych w Rosji kursów pielęgniarskich dla kobiet,
wzorowanych na regule ss. Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, i założycielką
pierwszych oddziałów pielęgniarek wojennych w Rosji.
[39] (fr.) kilka krótkich fragmentów listów
[40] (fr.) Greków albo Rzymian
[41] akselbant – srebrny lub złoty sznur naramienny noszony na mundurze wojskowym
[42] C. Woodham-Smith, Florence Nightingale, Toronto 1950.
[43] A. Mickiewicz, Sonety krymskie, Sonet XVII (Ruiny zamku w Bałakławie).
[44] (fr.) żołnierz szorstki, lecz szczery i lojalny
[45] Mowa o Turcji, Wielkiej Brytanii, Francji i Sardynii.
[46] J. Zamoyska, Wspomnienia, Londyn 1961.

Politischer und privater Briefwechsel, 1826–1862, Berlin 1923.
[48] (fr.) żadnych złudzeń!/ koniec marzeń!
===LUIgTCVLIA5tAm9Pe0x8TndXI0Y0Vz1cHGoaNEQo

Флоренция, Париж, но в этой обширной панораме различных событий нет ни одного…
одно упоминание о толпах людей, которые несли бремя этого великого…
бытия (брильянтное существование). У бедняков была маленькая монетка для бедных.
милостыню. Из разных уголков Европы, люди затем завоевали
деньги, чтобы сохранить этот блеск, обучая путешествия, приданое дочерей,
драгоценности, карты… Это была «сладость существования» в середине 19 века для
тонкий слой избранных людей судьбы христианского общества в Европе.
Кто из этих богатых и обеспеченных был взволнован, предсказано…
Подрывная деятельность?
На фоне менталитета корреспондентов миссис Крейвен (Récit d’une Soeur), письма
Отставка Чапского отличается гуманизмом. Он смог посмотреть
и видеть вред, жалеть об этом, судить виновных, делать выводы, думать.
о ремонте.
[36] Гриффон — охотничья собака.
[37] (буквально) с лопатой крыльев.
[38] Великая княгиня Елена (Каролина, преподобная Виртемберска), жена преподобного Михаила…
Павловича, был инициатором первых в России курсов по уходу за женщинами,
смоделированное по правилу ss. Милосердие Святого Винсента а Пауло и основательницы
первых войск медсестер войны в России.
[39] (фр.) несколько коротких отрывков из букв.
[40] (фр.) Греки или римляне…
[41] аксельбант — серебряный или золотой плечевой шнур, надетый на военную форму.
[42] C. Вудхэм-Смит, Флоренс Найтингейл, Торонто 1950.
[43] A. Мицкевич, Крымский сонет, Сонет XVII (Руины Балаклавского замка).
[44] (Фр.) суровый, но искренний и верный солдат.
[45] Мы говорим о Турции, Британии, Франции и Сардинии.
[46] Джей Замойска, «Мемуары», Лондон 1961.

Политик и рядовой Брифвехсель, 1826-1862, Берлин 1923.
[48] (фр.) никаких иллюзий! / Никаких больше снов!
===LUIgTCVLIA5tAm9Pe0x8TndXI0Y0Vz1cHGoaNEQo


 


Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

002 Europa w rodzinie. Европа в семье.