06 Maryna Falska Марина Фальская

Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

003 Czas odmieniony

004 Część czwarta Polska powstaje Часть четвертая Польское восстание


Zaczęło się od porządkуw, od tych zlewуw wypełnionych kałem, podłogi
moczem zalanej, ubikacji podwуrzowej, ktуrej progu nie sposуb było
przestąpić, przegniłej lub skruszonej słomy w siennikach dzieci.
Maryna zdjęła swoje białe mankiety, podwinęła rękawy, wzięła kubeł,
miotły i ścierki, spłukała podłogę i zlewy, wyżęła ścierki, osuszyła z tą samą
powagą, w milczeniu, nie upomniawszy nikogo – dała przykład. Chłopcy
stali, oczom nie wierząc – było im wstyd.
– To wasza rzecz dbać o porządek w waszym domu – powiedziała. Tak
się zaczęło. Wymogłyśmy od Zarządu świeżą słomę, większe przydziały
żywności. Jej powaga i doświadczenie zdołały przełamać formalizm pań
z Zarządu. Maryna zorganizowała dyżury, założono biblioteczkę, chłopcy
poczuli opiekę, przychodzili do nas ze swoimi sprawami szkolnymi, po radę
– nie bali się. Cyrkuł stał się domem, niekarna gromada nabrała ufności.
W Marynie nie było nic zdawkowego, nic z drobnej monety grzeczności.
Uśmiech, przelotny gość, oświecał jedynie jej wąskie usta, oczy były zawsze
poważne, surowe, nie pamiętam, aby kiedykolwiek się roześmiała, działała
na dzieci obecnością, uciszała milczeniem, bez sprzeciwu ulegały jej
autorytetowi, urzeczone.
Doktor Korczak umiał się śmiać i droczyć z dziećmi, umiał je też pieścić. Maryna tkliwość trzymała na wodzy, może się jej lękała?
Doktor zaglądał do naszej infirmerii[274], leczył, radził. – Starozakonny? –
spytał mnie szeptem jeden z chłopcуw.
Słowo „Żyd” było dla niego obciążone innymi treściami, a ten doktor nie
był podobny do żadnego innego.
Wieczorną herbatę piłyśmy w pokoju Maryny. Śnieg ściszał turkot
uliczny. Dzieci spały, zimno.
Maryna grzała ręce, obejmując gorącą szklankę.
Rуwnym, spokojnym głosem opowiedziała mi swoje dzieje. Jako młoda
dziewczyna weszła do Polskiej Partii Socjalistycznej, powierzono jej
kolportaż „Robotnika”; był drukowany nielegalnie w Łodzi, redagowany
przez Piłsudskiego. W 1900 roku policja wykryła drukarnię. Piłsudski
aresztowany, odstawiony do cytadeli. U państwa Rogowskich, rodzicуw
Maryny – rewizja. Osiemnastoletnia Maryna aresztowana. Cytadela
warszawska. Represje stosowane wobec młodych były najsurowsze.
Chodziło o ich sterroryzowanie. Ciasne, niskie cele, niemożność
wyprostowania się, mnуstwo myszy, obrzydzenie, głуd, strach.
Wysiedlona w głąb Rosji, do wołogdzkiej guberni, po roku wraca
i pracuje nadal w konspiracji.
W listopadzie 1904 roku wielka manifestacja robotnicza na Grzybowie,
pierwsze masowe manifestacje od czasуw powstania styczniowego, krwawo
stłumione przez policję.
„Każde pokolenie – twierdził Piłsudski – krwią swoją musi przypomnieć,
że Polska żyje i że z niewolą się nie pogodziła”.
Maryna Rogowska, konsekwentnie bezwyznaniowa, poślubiła doktora
Falskiego w Anglii, aby uniknąć obowiązującego pod zaborem rosyjskim
ślubu kościelnego.
Rewolucja 1905 roku w Polsce. Zamachy bombowe; poszukiwani, Falscy opuszczają Warszawę, zaczepiając się na dalekich kresach, w miasteczku
polsko-białorusko-żydowskim Wołożynie. Epidemia tyfusu. Dla doktora nie
ma dni i nocy w służbie chorych. W tym to Wołożynie pochowano doktora
Falskiego. Zwłoki socjalisty i bezwyznaniowca odprowadziła na cmentarz
cała ludność miasteczka z krzyżem na czele. Nabożeństwo żałobne
odprawione zostało w czterech obrządkach: katolickim, prawosławnym,
mojżeszowym i karaimskim[275]. Ale Maryna nie wzięła udziału w pogrzebie,
był religijny. Następnie zmarła też jej kilkuletnia cуreczka.

Это началось с уборки, с этих раковин, наполненных фекалиями, с полов…
затопленный, подводный туалет, который не был порогом.
чтобы сойти с ума, гнить или раздавить соломинку в детских матрацах.
Мэри сняла белые наручники, закатала рукава, взяла ведро,
мётлы и салфетки, промыли пол и раковины, отжали салфетки, просушили тем же самым
Серьезно, в тишине, не делая никому нареканий — она подала пример. Мальчики
они стояли, их глаза не верили — им было стыдно.
— Это твое дело — держать дом в порядке, — сказала она. Да
началось. Мы потребовали от Правления свежей соломы, больших ассигнований.
Еда. Его серьезность и опыт сумели сломать дамский формализм.
от Правления. Марина организовала дежурство, создала библиотеку, мальчики.
они почувствовали заботу, они пришли к нам со своими школьными делами, за советом.
— они не боялись. Цирк стал домом, безнаказанная банда обрела уверенность.
В Мэрин не было ничего случайного, ничего от маленькой монетки вежливости.
Улыбка, мимолетный посетитель, только ее узкий рот был освещающим, глаза всегда были
серьёзно, грубо, я не помню, чтобы она когда-нибудь смеялась, играла
о присутствии детей, она заставила их молчать, не возражая против нее.
к власти, заколдованной.
Доктор Корчак мог смеяться и дразнить детей, он также мог ласкать их.
Марина держала свою нежность под контролем, может быть, она ее боялась?
Врач осмотрел наш лазарет[274], пролечил и посоветовал. — Древний? –
один из мальчиков спросил меня шепотом.
Слово «иудей» для него было отягощено другим содержанием, и этот врач не стал
не было похоже ни на что другое.
Мы пили вечерний чай в комнате Марины. Снег сбрасывал беспорядки
Улица. Дети спали, холодные.
Мэри разогревала руки, держала горячий стакан.
Она рассказала мне свою историю справедливым, спокойным голосом. В молодости.
девушка вступила в Польскую социалистическую партию, ей доверили
распространение «Роботника»; он был напечатан нелегально в Лодзи, отредактирован
Пилсудским. В 1900 году полиция обнаружила типографию. Пилсудский
арестован, помещен в цитадель. У мистера и миссис Роговски родители
Мэрини, поиск. Восемнадцатилетняя Марина арестована. Цитадель
Варшава. Репрессии, применяемые к молодым, были самыми сильными.
Речь шла о том, чтобы терроризировать их. Тесные, низкие цели, невозможность
выпрямись, мыши, отвращение, голод, страх.
Переселенная глубоко в Россию, в Приволжскую губернию, через год возвращается.
и он все еще работает в заговоре.
В ноябре 1904 г. в Гжибове состоялась большая демонстрация рабочих,
первые массовые манифестации после январского восстания, кровавые.
подавленный полицией.
«Каждое поколение», — утверждал Пилсудский, должно помнить свою кровь,
что Польша жива и что она не смирилась с рабством.
Марина Роговска, постоянно неконфессиональная женщина, вышла замуж за врача.
Фальски в Англии, чтобы избежать русского раздела.
церковная свадьба.
Революция 1905 года в Польше. Взрывы; Разыскивается, Лжец.
они уезжают из Варшавы и встречаются в дальних краях города.
польско-белорусско-еврейская Волынь. Эпидемия тифа. Для врача — нет.
имеет дни и ночи на службе у больных. Это Володя похоронил доктора.
Фальски. Труп социалиста и ученика, не имеющего ученичества, был доставлен на кладбище.
все население города с крестом во главе. Служба траура
отмечался четырьмя ритуалами: католическим, православным,
[275]. Но Марина не принимала участия в похоронах,
был религиозен. Потом умерла и ее дочь, несколько лет назад.


Wojna i rewolucja zagnały Marynę Falską do Kijowa, front niemiecki
sięgał Dniepru. Kijуw przechodził z rąk do rąk, ale na jego przedmieściu przy
ulicy Bogoutowskiej mieściło się zaimprowizowane schronisko dla chłopcуw
ewakuowanych w 1915 roku z Warszawy. Pani Falska podjęła się
kierownictwa polskiego sierocińca. Tu poznała dokotora Henryka
Goldszmita – Janusza Korczaka, lekarza wojskowego, odwołanego
z pobliskiego pułku do służby zdrowia w mieście.
W Pamiętniku Korczaka – pisanym w 1942 roku – w ostatnich
miesiącach życia, znajdujemy następujące wspomnienie: „Kijуw – chaos,
dziś Ukraińcy. Zbliżają się Niemcy, jeszcze Rosja carska, w okresie tym
byłem lekarzem w trzech sierocińcach pod Kijowem. Już wokoło ziało
wszystko hamowaną zbrodnią. Jakie naiwne wydaje mi się dziś moje
poczynanie, aby: plan, ład, uczucie, ludzie, źdźbło wrodzonego rozsądku,
cień dobrej woli – aby oszczędzić dziecko”.
Na przygodnych postojach polowego lazaretu, wśrуd krzyżujących się
rozkazуw, napływających transportуw rannych, pisał doktor Goldszmit –
Janusz Korczak książkę pt. Jak kochać dziecko i obmyślał swoją metodę
wychowawczą.
W czterech drewnianych domkach na peryferiach kipiącego rewolucją
głodnego Kijowa rozpoczęła się wspуłpraca Doktora z Maryną Falską, aby „oszczędzić dziecko”.
Maryna zachowała ciepłe wspomnienie Bogoutowskiej. Jej opustoszałe
życie odzyskało treść, włączone w bieg ludzkich losуw i odpowiedzialności.
Bogoutowska – to pierwsze prуby zastosowania eksperymentalnej
pedagogiki opracowanej w służbie frontowej przez doktora Korczaka.
Do dziejуw swojej młodości nie wracała Maryna nigdy więcej
w rozmowach ze mną. Ale ten wieczуr na Krochmalnej i dar okazanego mi
wtedy zaufania związały mnie z nią na zawsze.
Schronisko Koła Polek zostało zlikwidowane, nie pamiętam z jakich
przyczyn, chyba z braku funduszуw. Chłopcуw rozlokowano w innych
sierocińcach. Spotykałam ich na ulicach, sprzedających gazety. „Pani
Czapska!” – witali mnie życzliwie. Jakoś sobie radzili.
Wojna, co dzieci nie oszczędza, trwała. Ludzie umierali za Lwуw, za
Wilno, ginęli pod Kijowem i pod Radzyminem, zabijani i zabijający, coraz
więcej było sierot, dzieci bezdomnych.
Jesienią tegoż 1919 roku powstał sierociniec dla pięćdziesięciorga dzieci
robotniczych w Pruszkowie, z ramienia Towarzystwa Opieki nad Dzieckiem
PPS; pani Falska została kierowniczką tego pierwszego Naszego Domu.
Doktor Korczak – jego opiekunem, doradcą, lekarzem.
Dom był ciasny, nieskanalizowany, z cuchnącą ubikacją w podwуrzu,
o ileż gorszy od żydowskiego Domu Sierot, i doktor Korczak nad tym
cierpiał, że Nasz Dom nie miał możnych opiekunуw wspierających Dom
Sierot, że dzieciom polskim było gorzej niż dzieciom żydowskim. Ale
w 1926 roku, po przewrocie majowym, przy pomocy i pod opieką
marszałkowej Piłsudskiej stanął na Błoniach bielańskich piękny,
dwupiętrowy gmach, pomyślany i zbudowany na internat dla setki dzieci
robotniczych. Pani Falska zgodziła się objąć kierownictwo, pod warunkiem pełnej niezależności kierownictwa i systemu pedagogicznego oraz laickiego
charakteru zakładu.
Odwiedziłam Marynę kilkakrotnie w Pruszkowie w okresie moich
studiуw, z tym samym zawsze wzruszeniem. Ktуregoś dnia – po długim
rozstaniu, po latach spędzonych w Paryżu – odnalazłam ją w Domu na
Bielanach, taką samą, w surowej czerni. Poprzez biurko ujęła moje ręce
w swoje ciepłe dłonie, i patrząc mi w oczy, przedłużała ten uścisk bez słowa,
bez uśmiechu. Potem pokazała mi zakład od piwnic do poddasza.
W pokoju-biurze, o drzwiach oszklonych, z widokiem na rozległy
korytarz-hall, przy biurku założonym księgami, trzymała Maryna Falska
przez lat dwadzieścia[276] ster Naszego Domu, domu rządzonego
sprawiedliwymi prawami.
Jedyną ozdobą tego pokoju-biura była fotografia florenckiego grobowca
Medyceuszуw, dwie alegoryczne postacie: Noc i Dzień. Darowałam jej przy
następnej wizycie piękny rysunek Zygmunta Waliszewskiego: głowę Michała
Anioła, o twarzy pooranej i gorejącym spojrzeniu, kopię z jakiegoś sztychu.
U dołu wpisałam fragment wyznania Michała Anioła: „Biada mi, przywodząc
na pamięć tyle lat zbiegłych, nie znajduję w nich ani jednego dnia, ktуry bym
mуgł nazwać swoim. Wiem dzisiaj, jaką ułudą było nawet moje umiłowanie
sztuki. Każde bowiem ziemskie pragnienie człowieka jest ułudą” (est un
leurre). Rysunek ten znalazł stałe miejsce w biurze Maryny, obok grobowca
Medyceuszуw.

 

Война и революция забрали Марину Фальскую в Киев, на Немецкий фронт.
…достиг Днепра. Кижууу переходило из рук в руки, но в его пригороде в
На улице Богоутовской расположилось импровизированное общежитие для мальчиков.
эвакуированный из Варшавы в 1915 году. госпожа Фальска обязалась
управления польским детским домом. Здесь она встретила дока Генри
Гольдшмит — Януш Корчак, военный врач, уволен.
из близлежащего полка в городскую поликлинику.
В «Дневнике Корчака», написанном в 1942 году, — в последнем.
месяцы жизни, мы находим следующие воспоминания: «Киев — хаос.
сегодня, украинцы. Немцы приближаются, все еще царская Россия, в этот период…
Я был врачом в трех детских домах под Киевом. Вокруг уже много ветра.
все сдержанные преступления. Как наивно мне кажется сегодня
делая: план, порядок, привязанность, люди, лезвие врожденного разума,
тень доброй воли — пощадить ребенка».
На авантюрных остановках полевого госпиталя, среди пересечения
приказ о прибытии раненых был написан доктором Гольдшмитом —
Книга Януша Корчака «Как любить ребенка и придумывать его методы
поучительный.
В четырех деревянных коттеджах на окраине революционера.
голодный Киев, Доктор начал работать с Мариной Фальской, чтобы
«чтобы пощадить ребенка».
Марина хранила теплые воспоминания о Богутовской. Её безлюдный
жизнь вновь обрела содержание, включившись в ход человеческой судьбы и ответственности.
Богоутовска — это первые попытки экспериментального использования
педагогику, разработанную на фронтальной службе доктором Корчаком.
Марина никогда не возвращалась в историю своей молодости…
в разговоре со мной. Но в тот вечер на Крочмальной и подарок, который мне подарили.
то доверие привязало меня к ней навсегда.
Приют Польского Женского Круга был ликвидирован, я не помню, из которого
причины, я думаю, из-за недостатка средств. Мальчики были размещены в других
Приюты. Я встретил их на улицах, продавал газеты. «Дама
Шляпа!» — они доброжелательно приняли меня. Они как-то хорошо справлялись.
Война, которая не щадит детей, продолжалась. Люди умирали за Львов, за
Вильнюс, они были убиты под Киевом и Радзиминым, убиты и убиты, получая
было больше сирот, бездомных детей.
Осенью того же 1919 года был создан детский дом на пятьдесят детей.
работников в Прушкове от имени Общества по уходу за ребенком.
PPS; госпожа Фальска стала управляющей этого первого нашего Дома.
Доктор Корчак — его опекун, советник, доктор.
Дом был зажат, без предупреждения, с вонючим туалетом под водой,
насколько хуже еврейского сиротского приюта, и доктор Корчак вон там.
страдал от того, что у нашего Дома не было могучих опекунов, поддерживающих Дом.
Сироты, что польские дети хуже еврейских. Но
в 1926 году, после майского переворота, при помощи и заботе
Маршал Пилсудская прекрасно стояла на Блонии Белянской,
двухэтажное здание, спроектированное и построенное для школы-интерната для сотен детей.
рабочих. Г-жа Фальска согласилась взять на себя управление, при условии, что
полная независимость управления и педагогической и светской системы
природу растения.
Я несколько раз навещал Марину в Прушкове во время моего
учиться, всегда с одними и теми же эмоциями. Однажды, после долгого
Прощание, после долгих лет, проведенных в Париже — я нашел ее в доме на
Биелани, тот самый, в черном. Она протянула мои руки через свой стол
в ее теплых руках, и, глядя в мои глаза, она продлила это объятие, не сказав ни слова,
без улыбки. Потом она показала мне растение от подвала до чердака.
В комнате-офисе, с застекленной дверью, с видом на обширный
коридор-зал, за письменным столом с книгами, принадлежал Марине Фальской.
в течение двадцати [276] лет, штурвал нашего Дома, правившего домом.
со справедливыми правами.
Единственным украшением этого кабинета была фотография флорентийской гробницы.
Медичи, два аллегорических персонажа: Ночь и день. Я дал ей это в
следующий визит прекрасный рисунок Зигмунта Валишевского: «Голова Михалы».
Ангел, с бедным лицом и горящим взглядом, я выбиваю какой-то шов.
Внизу я написал фрагмент признания Микеланджело: «Горе мне, возвращая
воспоминаниями о стольких годах, что я не нахожу в них ни одного дня.
он может называть себя своим. Сегодня я знаю, насколько бредовой была даже моя любовь…
искусства. Ибо каждое земное желание человека есть иллюзия» (est un
(leurre). Этот рисунок нашел постоянное место в кабинете Марины, рядом с гробницей.
Медичи.


Maryna przetrwała drugą wojnę światową, warszawskie getto i jego
stopniową zagładę, śmierć Korczaka i jego Domu. Nie prуbowała ratować
Doktora, wiedziała, że dzieci nie opuści, ale zdołała zabezpieczyć całą jego
spuściznę literacką skazaną na przemiał, zamurowaną w szczytowej ścianie
domu na Bielanach, o czym wiedział tylko jeden zaufany dozorca-murarz.
Uratowała rуwnież Pamiętnik Korczaka, pisany w ostatnich miesiącach życia w getcie i wyniesiony z getta w ostatniej chwili.
W 1944 roku, po latach zbrodni, trwogi i troski o każdy dzień do
przeżycia, patrzyła Maryna na słupy dymуw i płomieni, wznoszących się nad
Warszawą, jej miastem, przez siedemdziesiąt cztery dni Powstania.
7 października tegoż 1944 roku, otrzymawszy od władz niemieckich
rozkaz ewakuacji Naszego Domu – Armia Czerwona już zajmowała Pragę –
Maryna Falska zmarła na atak serca.
[261] W. Solski, Moje wspomnienia, Paryż 1977, powołuje się na pracę A. Slisza,
Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji 1915–1919, Warszawa 1968.
[262] (fr.) znanym rewolucjoniście
[263] (niem.) rada wojskowa
[264] (ros.) Wiem, doskonale wiem… ja pana, hrabio, widzę na wylot.
[265] (ros.) z komunistycznym pozdrowieniem
[266] (niem.) Wielkie namiętności dotyczą ducha.
[267] (ros.) Obwodu Archangielskiego
[268] (ros.) to ciekawe
[269] (ros.) wszyscy pomrzemy
[270] bekiesza – podszyte futrem wierzchnie okrycie męskie noszone do połowy
XIX w.
[271] Nadchodzący cham
[272] (niem.) starszy szeregowiec
[273] cyrkuł – w zaborze rosyjskim: komisariat policji
[274] infirmeria – izba chorych
[275] karaizm, karaimizm – odłam judaizmu występujący zwłaszcza na Ukrainie,
Litwie i w Polsce
[276] dokładnie: lat dwadzieścia pięć – od 1919 do 1944

 

Марина пережила Вторую мировую войну, Варшавское гетто и его
постепенное уничтожение, смерть Корчака и его дома. Она не пыталась спасти
Доктор, она знала, что дети не уйдут, но ей удалось обезопасить все его
литературное наследие, обречённое на измельчение, замурованное в фронтонную стену.
дома в Билани, о котором знал только один доверенный уборщик-хирург.
Она также сохранила дневник Корчака, написанный в последние месяцы его жизни.
в гетто и поднялся из гетто в последнюю минуту.
В 1944 году, после многих лет преступности, страха и заботы о каждом дне до тех пор, пока
Мэри посмотрела на колонны дыма и пламени, возвышающиеся над…
Варшава, ее город, на семьдесят четыре дня Восстания.
7 октября 1944 года, получив от немецких властей
приказ об эвакуации нашего дома — Красная Армия уже оккупировала Прагу —
Марина Фальска умерла от сердечного приступа.
[261] В. Сольски, Мои мемуары, Париж 1977, ссылается на работу А. Слиша,
Польская пресса в России во время войны и революции 1915-1919 годов, Варшава 1968 года.
[262] (фр.) известный революционер.
[263] (немецкий) военный совет
[264] (Рос.) Я знаю, я прекрасно знаю… Я вижу вас, граф, до конца и до конца.
[265] (роз.) с коммунистическим приветствием
[266] (по-немецки) Большие страсти касаются духа.
[267] (Рос.) Архангельская область
[268] (роз.) Интересно.
[269] (роз.) Мы все умрем.
[270] вакхетка, верхняя одежда с меховой подкладкой, надетая наполовину.
XIX век.
[271] Хам придет.
[272] (немецкий) Старший рядовой
[273] цирк — в русской перегородке: полицейский участок.
[274] Лазарет — палата лазарета.
[275] Караизм, караимизм — ветвь иудаизма, которая особенно распространена в Украине,
Литва и Польша
[276] ровно: двадцать пять лет, с 1919 по 1944 год.

 


Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

003 Czas odmieniony

004 Część czwarta Polska powstaje Часть четвертая Польское восстание