01 Powrуt do Kraju. Warszawa Возвращение в страну. Варшава

Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

003 Czas odmieniony

004 Część czwarta Polska powstaje Часть четвертая Польское восстание


Po nagłym zniknięciu Jaroszyńskiego z Antkiem pozostanie nasze
w Piotrogrodzie, bez określonego celu i bez środkуw do życia, niczym się nie
tłumaczyło.
Ojciec nasz ciężko zachorował i wzywał nas do powrotu. Henryk
Przewłocki, do czasu zabezpieczony papierami likwidującej się Komisji
Likwidacyjnej, zajął się naszą repatriacją. Jedynie w Polsce mogliśmy
znaleźć pole do działania i środki do życia, tylko w kraju odnaleźć Antka.
Władze sowieckie nie ułatwiały repatriacji, chcąc zatrzymać jak najwięcej
Polakуw wyrzuconych z kraju w ciągu wojny, uchodźcуw, żołnierzy
demobilizowanych i jeńcуw z armii niemieckiej i austriackiej, zatrzymać
z zamiarem włączenia polskiego elementu do czynnego wspуłdziałania ze
zwycięską rewolucją. Był nawet projekt stworzenia separatywnego rządu
polskiego na emigracji oraz formacji wojskowej pod czerwonym sztandarem.
W tych zabiegach czynną rolę grał Stefan Heltman, ten sam, ktуrego
znaliśmy jako członka zarządu Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny
w Mińsku, ideowy komunista, o zimnym spojrzeniu jasnych oczu. Heltman
miał stanąć na czele projektowanego emigracyjnego rządu polskiego w Rosji,
mającego stanowić przeciwwagę dla Rady Regencyjnej stworzonej
w Warszawie przez Niemcуw. Heltman działał na terenie Mińska
bolszewickiego w 1917 roku na czele Komisariatu do Spraw Polskich i jako
wydawca czasopisma „Polska Prawda”. W okresie „czystek” w latach
trzydziestych usunięto go ze wszystkich zajmowanych stanowisk, szkalowano długi czas w prasie jako polskiego nacjonalistę, nim skazano na
śmierć. Zarzucano mu między innymi, że do tytułu pisma „Prawda” dodał
„Polska”, co miało odrуżnić mińską „Prawdę” od „Prawdy” wydawanej po
rosyjsku w Piotrogrodzie. Tłumaczenie Heltmana uznano za typowy wykręt
polskiego szowinisty. Heltman zginął w Rosji około 1936 roku. Pozostało
nam wspomnienie milczącego uczestnika posiedzeń zarządu Towarzystwa
Pomocy Ofiarom Wojny i spojrzenie jego białych oczu fanatyka[261].
W Rosji anarchia, nieprzewidziane zrywy armii samozwańczych,
czerwonych i białych, rabunek wsi, paraliż sieci kolejowej, klęska głodowa.
Pod okupacją niemiecko-austriacką – pogotowie. Podziemna Polska
Organizacja Wojskowa (POW) tworzy kadry przyszłego wojska.
Przystąpienie do wojny Stanуw Zjednoczonych przesądziło jej wynik.
Piłsudski odmуwił przysięgi na wierność państwom centralnym. Legiony
poszły jego śladem, nastąpiła fala aresztowań. W lipcu 1917 Komendant
i jego szef sztabu Sosnkowski zostali internowani i osadzeni w twierdzy
magdeburskiej.
Wracając do Polski, byliśmy zupełnie niezorientowani w złożonych
problemach politycznych pod obu zaborami ani w nastrojach kraju
zwodzonego obietnicami okupantуw. Klęska Niemcуw zdawała się bliska,
ale Polskę i cały kraj zabużny, aż do Dniepru, trzymali jeszcze Niemcy
mocno w ręku, nie cofając się przed krwawymi represjami przy każdej prуbie
wyzwolenia.
W końcu maja opuściliśmy wyludniony Piotrogrуd, miasto, w ktуrym
postawiliśmy pierwsze kroki naszej samodzielności. Na pięknych wyspach,
w parkach opustoszałych willi i pałacуw kwitły już kasztany.
Na twardych ławkach trzeciej klasy roztrzęsionych wagonуw pociągu
repatriacyjnego dojechaliśmy do Pskowa – granicy okupacji niemieckiej, tu miało się odbyć odwszenie wszystkich pasażerуw. Nam jednak niemiecka
służba sanitarna zaufała i bez żadnych ceremonii przerzucono nas
z szerokotorowej kolei rosyjskiej na normalną kolej niemiecką.
Nie pamiętam też, gdzie wylądowaliśmy wtedy w Warszawie, ale
pamiętam, że zawsze pod opieką Henryka Przewłockiego, znaleźliśmy się
w kawiarni Ziemiańskiej na Mazowieckiej i mocno wygłodzeni, uderzyliśmy
na warszawskie ciastka.
Od razu podjęliśmy starania o dowody osobiste i przepustkę do Mińska,
ktуry leżał już w strefie przyfrontowej.

После внезапного исчезновения Ярошинского и Антека, наш
в Петрограде, без цели и без средств к существованию, ничего.
объяснил.
Наш отец тяжело заболел и призвал нас вернуться. Генри
Трубы, пока не будут защищены документами комиссии по выводу из эксплуатации.
Он позаботился о нашей репатриации. Только в Польше мы могли
чтобы найти поле деятельности и средства к существованию, только в стране, чтобы найти Антек.
Советские власти не содействовали репатриации, желая сохранить столько же.
Поляки, изгнанные из страны во время войны, беженцы, солдаты…
демобилизованных и военнопленных из немецкой и австрийской армий, остановитесь.
с намерением включить польский элемент в активное сотрудничество с
победная революция. Был даже проект по созданию сепаратистского правительства.
Поляки в изгнании и в воинских формированиях под красным флагом.
Стефан Хельтман играл активную роль в этих операциях, тот самый, который
мы знали, что, как член правления Общества помощи жертвам войны.
в Минске, идеологический коммунист с холодным взглядом ярких глаз. Heltman
Он должен был возглавить польское правительство в изгнании в России,
в противовес созданному Совету по регентству
в Варшаве немцами. Гельтман работал в Минске
Большевик в 1917 году во главе полицейского участка по польским делам и как
издатель журнала «Польская Правда». В период «чисток» в годы
в свои тридцать с лишним лет он был смещен со всех постов,
был долгое время очернен в прессе как польский националист, прежде чем его приговорили к
смерть. Его обвинили, в частности, в добавлении к названию журнала «Правда».
«Польша», которая должна была отделить «Правду» Минска от «Правды», опубликованной после того, как
Русский в Петрограде. Перевод Гельтмана считался типичным оправданием.
польский шовинист. Гельтман умер в России около 1936 года. Остальное .
нам вспоминать молчаливого участника заседаний правления Общества.
Помогите жертвам войны и взгляд его белых глаз фанатик[261].
В России анархия, непредвиденные митинги самозваных армий,
красно-белые люди, ограбление деревни, паралич железнодорожной сети, голод.
Под немецко-австрийской оккупацией — скорая помощь. Подземная Польша
Военная организация (Пленных) создает штаб будущей армии.
Присоединение Соединенных Штатов к войне определило ее исход.
Пилсудский опроверг присягу на верность центральным государствам. Легионы
пошел по его стопам, прошла волна арестов. В июле 1917 года командующий
и его начальник штаба, Соснковский, были интернированы и заключены в крепость.
Магдебург.
Возвращаясь в Польшу, мы были полностью смущены комплексом.
политические проблемы под обоими перегородками или в настроении страны.
…обманутые обещаниями оккупационных сил. Поражение немцев, казалось, было близко,
но Польша и вся страна, вплоть до Днепра, все еще оставались в руках немцев.
твердо в руке, не отступая от кровавых репрессий при каждой попытке.
Освобождение.
В конце мая мы покинули пустынный город Пиотрогруд, город, где
мы сделали первые шаги нашей независимости. На красивых островах,
Каштаны уже расцвели в парках пустынных вилл и дворцов.
На твердых скамейках третьего класса встряхнутые вагоны поездов…
о репатриации мы добрались до Пскова — границы немецкой оккупации, здесь.
должна была состояться высадка всех пассажиров. Но мы, немцы.
санитарная служба доверяла нам, и без всяких церемоний нас перевели…
от русской ширококолейной железной дороги до нормальной немецкой.
Я также не помню, где мы тогда приземлились в Варшаве, но…
Я помню, что всегда под опекой Генрика Пшевлоцкого, мы оказались
в кафе «Ziemiańska» на улице Мазовецкой и сильно проголодавшись, мы попадаем в
для варшавских тортов.
Мы сразу же подали заявку на получение удостоверения личности и пропуска в Минск,
которая уже была в пограничной зоне.


Pierwszą protekcją, po ktуrą sięgnęliśmy, był stryj Bogdan Czapski,
a następną prałat Chełmicki, wydawca wielotomowej Encyklopedii
Kościelnej, przyjaciel naszych rodzicуw, częsty gość w Przyłukach,
a wуwczas sekretarz Rady Regencyjnej. Bogdan Hutten-Czapski, daleki nasz
krewny, bezdzietny kawaler, przydzielony do osoby generał-gubernatora
Beselera, był rektorem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki, uczelni
zamkniętych po powstaniu styczniowym, a otwartych i czynnych pod
okupacją niemiecką. Stryja Bogdana nie znaliśmy osobiście, słyszeliśmy
tylko o jego głębokim zniemczeniu.
Mimo że pochodził z dalszej linii Czapskich, był zadziwiająco podobny
do naszej rodziny, szczupły, o twarzy podłużnej, o garbatym, cienkim nosie
i blisko umieszczonych oczach, siwy, ze śladami rudości w zaroście i cerą
czerwonawą, właściwą rudym.
Stryj słyszał już o wystąpieniu z wojska Jуzia i uznał to za dezercję, czyn
haniebny, zapowiedział też zawczasu, że bynajmniej nie zamierza mu pomуc
w powrocie do kraju: „Prędzej mi włosy wyrosną tu – wykrzyknął,
wskazując na swoją dłoń – niżbym go do Warszawy miał wpuścić”. Tę jego
opinię powtуrzono nam dopiero pуźniej, zgłosiliśmy się więc do niego
z pierwszą wizytą z dobrą miną i ciekawi przyjęcia. Bogdan Hutten-Czapski (1851–1937) był synem Jуzefa Napoleona
Czapskiego (1797–1852), o burzliwej karierze rewolucjonisty, z ktуrego
nazwiskiem spotkałam się dopiero pуźniej, w korespondencji Karola de
Montalembert. Pisał o nim jako o cйlиbre rйvolutionnaire[262].
Jуzef Napoleon, rewolucjonista i karbonariusz, był w rodzinie
pryncypialnie przemilczany, a był człowiekiem niepospolitym. Jako
nieślubny syn Jуzefa, generała Wojska Polskiego, przez rodzinę nieuznany,
wydziedziczony z dуbr ojcowskich, pozbawiony szlachectwa i tytułu,
przybrał imię Napoleon i podpisywał się Chłop Czapski. Od lat najmłodszych
pod rуżnymi pseudonimami: Bonnet, Chapman, O’Brien, przemierzał
Europę, wspierając każdy ruch rewolucyjny, czy to Włoch czy Francji,
Niemiec czy Irlandii, wciąż tropiony przez policję rуżnych krajуw – zawsze
nieuchwytny.
Wyznawca skrajnego rewolucjonisty francuskiego Filipa Buonarrotiego
(1761–1837), przyjaciel i towarzysz walk bohatera Irlandii O’Connella
i bohatera Włoch, republikanina Mazziniego, ożenił się w 1850 i umarł dwa
lata pуźniej, zostawiając syna Bogdana. Stryj odebrał wychowanie na wskroś
kosmopolityczne. Jego matka, z Mielżyńskich, kształciła go w szkołach
szwajcarskich, w Paryżu i Rzymie. Przez swoje stosunki utorowała mu drogę
na dwуr pruski i zdobyła zaufanie Watykanu. Ukończywszy szkołę kadetуw
w Berlinie, dosłużywszy się stopnia majora, przeszedł na służbę
dyplomatyczną.
Zdobycie Warszawy w sierpniu 1915 roku i przydzielenie go do osoby
generał-gubernatora Beselera związały Czapskiego do końca wojny ze
sprawami polskimi. Po wskrzeszeniu państwa polskiego, będąc właścicielem
znacznych dуbr w Poznańskiem, przyjął obywatelstwo polskie i jako legalista
uznał się Polakiem. „Nie mogłem być Polakiem – tłumaczył się – kiedy nie
było państwa polskiego”. Stryj przyjął nas łaskawie, sprawy drażliwej nie poruszał, wyrzutуw nie
czynił, rozmowa zeszła zaraz na sprawy polityczne, Jуzio rozpytywał stryja
o stosunki polsko-niemieckie, o kryzys legionowy, a zwłaszcza
o Piłsudskiego, ciekaw, co też stryj sądzi o postaci nieznanego nam jeszcze
wtedy Komendanta.
Czapski aż się żachnął, tak mu wspomnienie tego człowieka było
nieznośne. Bo też chyba nie mogło być osobowości bardziej sobie
przeciwnych.

Первой защитой, к которой мы пришли, был дядя Богдан Чапский,
и следующего прелата Хелмицкого, издателя многотомной энциклопедии.
Друг наших родителей, частый гость в Аркадах,
а затем секретарь Совета по регентству. Богдан Хаттен-Чапски, наш дальний…
родственник, бездетный холостяк, назначенный на должность генерал-губернатора.
Беселера, он был ректором Варшавского университета и Политехнического университета.
закрыт после январского восстания, открыт и активен в рамках
немецкой оккупацией. Мы не знали дядю Богдана лично, мы слышали.
только о его глубокой германизации.
Несмотря на то, что он приехал с дальней линии чапски, он был удивительно похож на
нашей семье, стройной, с продолговатым лицом, горбатым, тонким носом.
и близко к глазам, серый, со следами руды в скрабе и коже.
красноватый, настоящий рыжий.
Дядя уже слышал о выходе Юзии из армии и считал это дезертирством, актом.
Стыдно, он также заранее объявил, что не собирается помогать ему.
в возвращении в страну: «Я собираюсь отрастить здесь волосы», — закричал он,
указывая на мою руку — чем я бы впустил его в Варшаву». Это один из его
мнение было дано нам только позже, так что мы обратились к нему.
с первым визитом с хорошим лицом и интересной вечеринкой.
Богдан Хаттен-Чапский (1851-1937) — сын Юзефа Наполеона.
Чапский (1797-1852), о бурной карьере революционера, у которого
имя, с которым я познакомился только позже, в переписке Шарля де
Монталамбер. Он писал о нём как о цилибре ревволюционере[262].
Юзеф Наполеон, революционер и карбонат, был в семье.
в основном молчаливый, и он был необычным человеком. Как
Нелегальный сын Юзефа, генерала польской армии, не признанный своей семьей,
лишенный отцовских землянок, дворянства и титула,
взял имя Наполеон и был подписан Хлопом Чапским. С самого раннего возраста.
под различными псевдонимами: Боннет, Чапмэн, О’Брайен, он гулял
Европа, поддерживая каждое революционное движение, будь то итальянское или французское,
Немецкий или ирландский, все еще отслеживается полицией разных стран — всегда.
неуловимый.
Последователь крайне революционного французского Филипа Буонарроти.
(1761-1837), друг и компаньон ирландского героя О’Коннелла.
и итальянский герой, республиканец Маццини, поженились в 1850 году и умерли двое.
много лет спустя, оставив сына Богдана. Дядя забрал воспитание.
космополитичный. Его мать из Мельжинского учила его в школах.
Швейцарский, в Париже и Риме. Через свои отношения она проложила ему дорогу.
на прусском дворе и завоевал доверие Ватикана. После окончания кадетской школы
в Берлине, будучи майором, он отправился на дежурство…
дипломатический.
Завоевание Варшавы в августе 1915 года и возложение ее на человека.
Генерал-губернатор Беселер связал Чапского до конца войны с
Польские дела. После воскрешения польского государства, будучи владельцем
важный дибротер в Познани, он принял польское гражданство и, как легалист.
он решил стать поляком. «Я не мог быть польским», — объяснил он, когда не
было польское государство».
Дядя принял нас милостиво, он не тронул деликатный вопрос, не упрекнул.
он так и сделал, разговор по политическим вопросам пошёл на спад, Джу Лейк спрашивал своего дядю.
o польско-немецкие отношения, o кризис легионов, особенно
о Пилсудском. Интересно, что твой дядя думает о персонаже, которого мы еще не знаем?
затем Комендант.
Капски улыбался, так что его память об этом человеке была
невыносимо. Потому что я думаю, что больше не могло быть личности.
наоборот.


„To człowiek niepoczytalny – wykrzyknął piskliwym głosem, irytacją
jeszcze zaostrzonym… – Ja z Piłsudskim już mуwić nie zamierzam. Chciałem
przeprowadzić z nim pertraktacje w sprawie przysięgi legionowej, a Piłsudski
mi na to: »Ja jestem legendą…«. Czy z takim człowiekiem można poważnie
mуwić?”
Ta wypowiedź twуrcy Legionуw bardzo nas zastanowiła, a stryj ciągnął
dalej: „On umie działać tylko w konspiracji, rozmawiać spod stołu” –
i wskazał na czerwony dywan pod stołem, przy ktуrym siedzieliśmy.
Nie wiem, czy stryj, czy ksiądz prałat Chełmicki wstawili się za nami,
gdzie było trzeba, bo Kennkarty, czyli dowody osobiste, dostaliśmy prędko,
ale na przepustkę do Mińska, zależną od władz wojskowych, czekaliśmy
kilka tygodni. Nasz pośpieszny wyjazd do Rosji, w chwili kiedy Niemcy
zajmowali Mińszczyznę, wyglądał podejrzanie, toteż nasze dowody osobiste
zaopatrzone były w znaczek, pуźniej dopiero rozszyfrowany, świadczący
o czujności niemieckiego wywiadu.
Korzystając z czasu, postanowiliśmy dotrzeć do Janusza Korczaka,
ktуrego pisma tak zaważyły na naszej świadomości społecznej. Od jego
wydawcy, Jakuba Mortkowicza, dowiedzieliśmy się, że Korczak jest
lekarzem, że nazywa się Henryk Goldszmit i mieszka przy ulicy Wielkiej.
Przyjął nas w ciemnym gabinecie z jednym oknem wychodzącym na ciasne podwуrze, mały człowieczek w średnim wieku, o rudym, przerzedzonym
zaroście i smutnym spojrzeniu niebieskich oczu krуtkowidza. Wyjaśniwszy
mu cel naszej wizyty, czyli chęć wyrażenia mu naszego podziwu dla jego
pisarstwa i wdzięczności za Dziecko salonu, usłyszeliśmy z wielkim żalem
w odpowiedzi, że ta książka jest mu już obca, że nie zajmuje się już
literaturą, a obchodzi go dziś wyłącznie zakład wychowawczy dla dzieci
żydowskich przy ulicy Krochmalnej, Dom Sierot, ktуrego jest założycielem
i kierownikiem. Prosił odwiedzić go na Krochmalnej, gdzie chętnie pokaże
nam zakład i zaznajomi z jego systemem wychowawczym.
To było moje pierwsze osobiste spotkanie z Korczakiem, a potem
nastąpiły inne, w jego Domu Sierot i w sierocińcach pani Falskiej, aż po
ostatnie, w końcu 1941 roku, dwadzieścia trzy lata pуźniej, w getcie
warszawskim, na kilka miesięcy przed śmiercią jego i dwustu dzieci z całym
personelem zakładu.
Karla nie chciała z nami jechać do Mińska, czekała powrotu Antka – to
jedno wtedy dla niej się liczyło. Ruszyliśmy więc we dwoje tą samą brzesko-
moskiewską drogą kolejową, co przechodziła o jakieś pуłtora kilometra od
przyłuckiego parku i była celem naszych letnich spacerуw.
Od skrajnego tołstoizmu i pacyfizmu, od naszego wyłamania się z norm
obowiązujących, co tak boleśnie Ojca naszego dotknęło, od buntowniczego
wyjazdu do bolszewickiego Piotrogrodu sprzed pуł roku zaledwie – po
powrocie do kraju, nie wyrzekając się naszej ideologii, postanowiliśmy
zrealizować dalszy etap naszej drogi. Już nie „zbawiać świat” ani zakładać
sektę niesprzeciwiania się złu, ale samych siebie dopełnić, dokształcić.
Ojciec przyjął nas tak, jak ojciec biblijny syna marnotrawnego, samą
dobrocią i hojnością, zgodził się bez zastrzeżeń na dalsze nasze plany: powrуt
do Warszawy i podjęcie studiуw: Jуzio na Akademii Sztuk Pięknych, ja na Uniwersytecie.
Likwidacja Korpusu Dowbora-Muśnickiego była w toku. Siostry Lila
i Rуzia pojechały do Bobrujska pożegnać się z przyjaciуłmi, oficerami
1. Pułku. Nastrуj w Bobrujsku był tragiczny.
Oficerowie nie chcieli rozstawać się z końmi i oddawać ich Niemcom.
Zaskoczeni zarządzeniami demobilizacji, obezwładnieni siłą bolszewicko-
niemiecką, nie widzieli jutra, nie wiedzieli, dokąd pуjdą.

 

«Он сумасшедший — он закричал писклявым голосом, раздраженный.
…еще крепче… — Я больше не буду разговаривать с Пилсудским. Я хотел .
вести с ним переговоры о клятве Легиона, и Пилсудский…
Я бы с удовольствием: «Я легенда…» Ты можешь быть серьезным с таким человеком.
чтобы говорить?»
Это заявление ваших легионеров было очень заботливым с нашей стороны, и ваш дядя вытаскивал
а потом, «Он может действовать только в заговоре, разговаривать из-под стола» —
и указал на красную дорожку под столом, за которым мы сидели.
Я не знаю, заступился ли за нас дядя или священник прелат Хелмицкий,
где мы должны были, потому что Кеннкартс, или удостоверения личности, мы должны ехать быстро,
но мы ждали пропуска в Минск, зависящего от военных властей.
несколько недель. Наше спешное путешествие в Россию, в то время, когда Германия
они оккупировали Минск, выглядели подозрительно, поэтому наши документы
были снабжены маркой, затем только расшифрованной, на которой было видно.
о бдительности немецкой разведки.
Воспользовавшись временем, мы решили добраться до Януша Корчака,
чьи работы так повлияли на наше общественное сознание. От своего
Издатель Якуб Морткович, мы узнали, что Корчак —
врач, которого зовут Генри Гольдшмит и он живет на улице Велька.
Он взял нас в тёмный кабинет с одним окном, выходящим на узкий
под водой, маленький мужчина средних лет с красным, более тонким…
заросший и грустный взгляд голубых глаз недальновидных. Пояснив
цель нашего визита, которая заключается в том, чтобы выразить ему наше восхищение его
письма и благодарности за ребенка из гостиной, мы с огромным сожалением услышали.
в ответ на то, что эта книга чужда ему, что он больше не имеет дело с
литературы, а в настоящее время он заботится только о детском воспитательном учреждении.
еврейский народ на улице Крохмална, детский дом, основателем которого он является.
и менеджера. Он попросил навестить его на улице Крочмална, где он хотел бы показать…
мы поспорим и познакомимся с его системой образования.
Это была моя первая личная встреча с Корчаком, а потом…
были и другие, в его приюте и приютах миссис Фальска, до тех пор.
последний, в конце 1941 года, двадцать три года спустя, в гетто.
в Варшаве, за несколько месяцев до его смерти и двести детей со всеми
персонал завода.
Карла не хотела ехать с нами в Минск, она ждала, когда Антек вернётся — это…
тогда для нее было важно одно. Так что мы пошли тем же путем, что и мы двое, тот же Брест…
на Московской железной дороге, которая прошла около километра от
и был целью наших летних прогулок.
От крайнего толстоизма и пацифизма, от нашего выхода за пределы нормы.
который так болезненно повлиял на нашего Отца, от восставших.
уехал в Петроград только год назад — после того, как
чтобы вернуться в страну, не отказываясь от нашей идеологии, мы решили.
чтобы завершить следующий этап нашего путешествия. Больше не нужно «спасать мир» или предполагать.
секта не для того, чтобы противостоять злу, а для того, чтобы завершить себя, чтобы воспитать себя.
Отец принял нас, как библейского отца блудного сына.
с добротой и великодушием, безоговорочно согласился с нашими дальнейшими планами: возвращение
в Варшаву и учиться: Хузио в Академии Изобразительных Искусств, я в
Университет.
Продолжалась ликвидация Даубор-Мушницкого корпуса. Сестры Лайла
и Рузия поехала в Бобруйск, чтобы попрощаться со своими друзьями, офицерами.
1-й полк. Монастырь в Бобруйске был трагичным.
Офицеры не хотели расставаться с лошадьми и отдавать их немцам.
Удивлены приказами о демобилизации, захваченные большевистскими силами.
Немец, они не видели завтра, они не знали, куда идут.

 

 


Материалы разные

Европа в семье. Время перемен. Мария Чапская.

003 Czas odmieniony

004 Część czwarta Polska powstaje Часть четвертая Польское восстание